Kazakh

Атауы			Мешхед қаласының қолөнер бұйымдары
Ел			Иран

Мешхед қаласы қолөнер түрлерінің алуандығына, тұрақты жұмыс орнын ашуына, турист пен инвестиция тартуына байланысты Иранның мұнайдан тыс өнімдерін экспорттау және қолөнер кәсібінің орталығы саналады.

Тас қашау, көгілдір ақықтан бұйым жасау, мыс ыдыстардың бетіне өрнек салу, қыш және керамикалық бұйымдар жасау, былғары бұйымдар жасау, ағаштан ойып өрнек салу Мешхедтегі қолөнер түрлерінің қатарына жатады. Тас қашау – Хорасанға тән қолөнер түрі. Оның 5 мың жылдық тарихы бар. Мешхед – бағзы заманнан бері Нишапур ақығын өңдейтін жер. Әлемдегі ең сапалы әрі бағалы ақық Нишапурда өндіріледі. Хорасан-е Разави облысында 22-ге жуық қымбат және жартылай қымбат тас анықталған. Осындай ерекшелігі үшін Мешхед қаласы 2016 жылы Дүниежүзілік қолөнер кеңесі тарапынан қымбат тас өңдеу өнерінің дүниежүзілік қаласы деп таңдалды.

Атауы			Фирузе-куби өнері
Ел			Иран
Қалалар

20-ғасырдың ортасында пайда болған фирузе-куби өнері салыстырмалы түрде жас болса да, бірнеше ондаған жылдар бойы Иранның танымал қолөнері мен визит картасына айналды. Ең көне өңделген березенің жасы шамамен 7000 жыл және Тегеран археологиялық музейінде сақтаулы. Бұл тас Ежелгі Иранда б.з.б. Иранның оңтүстігіндегі Шуш (Суз) қаласындағы Дарий сарайындағы жазулар Кир мен Дарий сияқты ұлы Ахеменид патшаларының одан жасалған бұйымдарды басқа билеушілерге сыйлық ретінде пайдаланғанын көрсетеді.

Шамамен 20 ғасырдың ортасында пайда болған Фирузе-куби - ирандық қолөнердің салыстырмалы түрде жаңа түрі және әртүрлі заттарды березе түстің кішкентай бөліктерімен инкляциялау өнері. Бірнеше ондаған жылдар ішінде фирузе-куби өнері танымалдылыққа ие болып, елдің басты белгісіне айналды. «Фирузе» сөзінің өзі «березе» деп аударылады. Парсы аңыздарына сәйкес, березе махаббаттан о дүниелік болған адамдардың сүйектерінен пайда болған. Бұл минералды Иранда бақыт пен махаббат тасы ретінде құрметтейді. Иран березе түсі басқа елдерде өндірілгеннен қымбатырақ, бірақ сапасы өте жоғары.

Фирузе кубидің туған жері – Исфахан қаласы. Мұндай бұйымдарды жасау үшін уақыт пен шыдамдылық қажет. Бірінші қадам - дайындау процесі. Алдымен негізді таңдаңыз. Әдетте ол мыс, жез, күміс, қола немесе никельден жасалған әртүрлі ыдыстарда қолданылады. Бұл табақтар, вазалар, тостағандар, қораптар және тіпті зергерлік бұйымдар. Өнім тазаланады, қажет болған жағдайда шебері жұқа сымды дәнекерлеу арқылы дизайнды қолданады. Содан кейін нысан шамамен 30 градус Цельсийге дейін қызады және оның бетіне еріген және желім сияқты әрекет ететін арнайы қосылыс қолданылады.

Әшекейлеу процесі басталады. Шеберлер бүкіл бетті толтыру үшін бір-бірінің қасына березе кесектерді қолмен орналастырады. Әрине, тастар арасында бос орындар бар, сондықтан өнім қайтадан қызады және композиция осы бос орындарға қайтадан қолданылады. Енді березе түстің кішкене бөліктері тесіктерге салынады. Содан кейін қалған бос орындарды толтыру үшін бүкіл кірістірілген бет желіммен жабылады. Соңғы кезеңде өнім ұнтақталады және жылтыратылады. Келесі кезекте бетті жақсырақ сақтау үшін безендірілген жерлерді жұқа полиэфир қабатымен жабуға болады.

Фируз-куби жасау үшін қолданылатын материалдардың, атап айтқанда, мыс, жез, березе түстің өзі қымбат болғандықтан, нәтижесінде алынған өнер туындылары мүлдем арзан емес. Сонымен қатар, мозаика неғұрлым сәнді және күрделі болса, соғұрлым өнім қымбатырақ болады. Бірақ олардың әрқайсысын жасау үшін қанша уақыт пен шыдамдылық қажет екенін ойласаңыз, баға өте қолайлы болып көрінеді. Бір қызығы, фирузе-кубиді безендіру үшін қолданылатын тастар зергерлік бұйымдар мен тас кесу шеберханаларынан алынған қалдықтар. Олар енді ештеңеге жарамайды. Сонымен, фирузе күби өнері де ысырапты азайтудың қызықты тәсілі!

Атауы			Патех-дузи - дәстүрлі ирандық кесте өнері
Ел			Иран

Патех-дузи - Иранның оңтүстігіндегі Керман қаласынан шыққан және әйелдер айналысатын дәстүрлі ирандық халық қолөнер түрі.

Патех-Дузи табиғи бояулармен боялған түрлі-түсті жіптермен, әдетте қына, анар, боя немесе жасыл жаңғақ қабығымен кестеленген ариз деп аталатын жүн матадан жасалған кең бөліктен жасалған.

Патех Керманның кілем тоқу өнері әсер еткен деген болжам бар. Ең көне патех 18 ғасырға жатады.

Патехтің көптеген құнды туындылары өнер музейлерінде, соның ішінде Теһранда сақтаулы тұр. Ең көне және ең құнды патех Керманның Махан қаласындағы Астане музейінде сақтаулы. Оны үш жыл бойы он екі әйел жасаған.

Патехте қолданылатын үлгілер әдетте екі негізгі топқа бөлінеді: Пейсли және Вуд. Ең танымал өрнектердің бірі бұрыштардағы төрт жалғанған пейсли үлгісінен және ортасында торагадан тұрады.

Қолданылған мата талғампаз және ерекше әдемі кестемен қапталған. Тек кестеленген үлгілердің қасында кестесіз фонның өте кішкентай кеңістігі қалады, ал кейде тіпті бүкіл фон қазір жоқ сияқты болып кестеленген.

Орташа алғанда, бір метр патехті тігуге шамамен 4000 грамм жіп кетеді.

Контурлық тігіс аяқталғаннан кейін және дизайнның негізгі сызықтары кестеленгеннен кейін, ішкі толтыру сол немесе басқа кесте әдісімен орындалады.

Аяқтағаннан кейін патех жуғыш зат қосылған суық суда қысқа уақытқа қалдырылады, содан кейін аздап жуылады және су толығымен мөлдір болғанша бірнеше рет шайылады. Матаны сығып болғаннан кейін оны кептіруге және үтіктеуге қалдырады. Әдетте Құран Кәрімнің мұқабалары, жайнамаздар, сәндік майлықтар мен дастархандар (асханаға да, кофе үстеліне де шағын) осы кесте арқылы жасалады.

Атауы			Аба-бафи қолөнері
Ел			Иран
			Knitting, sewing and textile

Аба-бафи қолөнері

Иранның оңтүстік-батыс Бушер провинциясында қолданылған ежелгі аба-бафи (сулық киім тоқу) қолөнерін таяу болашақта ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы ретінде тіркеуге ұмтылуда. Бұл туралы облыстық туризм басқармасы басшысының орынбасары мәлімдеді.

Наурыз айында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік қолөнер кеңесінің (WCC) бағалаушылары олардың құжаттарын бағалау үшін провинцияның екі ауылындағы Аба Бафи шеберханаларына барды. Аба (сулық) ертеде әртүрлі қолданылып, негізінен әлеуметтік жағдайы жоғары адамдардың сырт киімі ретінде пайдаланылған.

Аба - 300 жыл бұрын Бушер провинциясының бірегей дәстүрлі тоқыма бұйымдарының бірі, ол түйе жүнінен қара, қою қоңыр, қоңыр және ақ түстермен жасалған.

Әйелдер түйе жүнін иіріп, жіпке айналдыру үшін қажет нәзіктік пен жоғары дәлдік бұл провинцияның абаясын ерекше етті. Тәжірибесі мен шеберлігімен тоқымашылар күніне 4-6 сағат уақытын құнды жұмыс жасауға жұмсайды.

Ақ пен қара түйе сиреп кеткендіктен, ақ пен қара сулық киімнің бағасы қымбаттады.

Киімді тоқу үшін алдымен жүнді жуып, тазартып, иіреді, содан кейін оны арнайы машиналармен ұсақ шпиндельге айналдырады, оны «түбі» (мако) деп аталатын шағын металл ыдыстарға салады және әйелдер иірілген жіптерді жинап, оны шпиндельге салумен айналысатын, ал ерлер тоқу станогында тоқумен айналысатын дәстүрлі кеңістік.

Жоғарғы Кордован ауылының тоқымашысы: «Бұрын тоқыма шеберханалары ойыс жасап, оның айналасына шеберхана орнатқан», - дейді.

Олар қазған шұңқыр «пашли» деп аталды, өйткені тоқымашының аяғы тізеге дейін тереңдікте, бірақ бүгінгі шеберханаларды жылжытуға болады және Хузестанда бар ихрам тоқыма станоктарынан үлгілер алынды.

Сулық тоқуға қажетті жүн Бушер провинциясының түйелерінен қырқылады, өйткені ол қоректенуіне және қолайлы климатына байланысты басқа провинциялардағы түйелердің жүнінен жақсырақ.

Түйе жүні сәуір-мамыр айларында жиналады, содан кейін иірушілер, негізінен әйелдер, жүннен қоспаларды бөліп алады, содан кейін иіру басталады.

Бір сулық тігуге 5 күннен 7 күнге дейін уақыт кетеді, оның түріне қарай цехта жылына 200-ден 250-ге дейін киім тоқылады, ал бұл санға 400-ден 500 келіге дейін түйе жүні қажет;

Бушер сулықтары өздігінен боялған және түйе жүнін пайдаланудың арқасында толығымен дәстүрлі, бірақ басқа провинциялар шапан тоқу үшін синтетикалық талшықтарды пайдаланады.

Бұл аймақта тоқымашылықтың нарықта таратуда проблемасы жоқ, бірақ тоқымашылардың ең үлкен проблемасы шикізат пен жіп иіру секторына байланысты.

Ауыл әйелдерінің қолымен иіру үш айға жуық уақытты қажет ететін өте ауыр және қажырлы жұмыс болса, аба тоқыма тоқу 7-10 күнді қажет етеді.

Иіру қиын және қаржылық жағынан тиімсіз болғандықтан, бұл жұмысты орындауға дайын әйелдер аз.

Бұрын Бушер провинциясында 40-қа жуық тоқыма цехы болса, шикізат тапшылығы мен табыстың аздығынан бүгінде провинцияда үш-ақ цех жұмыс істейді.

Кордованды осы өнер мен өнеркәсіптегі ұлттық ауыл ретінде тіркей отырып, өріс осы қол өнеркәсібін енгізуге, сұраныс пен ұсынысты арттыруға, туристерді көбірек тартуға және қолөнер мен туризмнің бір-бірін толықтыратын екі сала ретінде өзара әрекеттесуі үшін қамтамасыз етіледі.

Атауы			Зарбафт – парсы маталарының бірі
Ел			Иран

Зарбафт - бір кездері әлемге әйгілі болған талғампаз және аты аңызға айналған парсы тоқыма.

Зарбафт - Иранда шығарылатын брокадтың ерекше түрі. Бұл керемет мата табиғи жібектен және нағыз алтын мен күмістен жасалған жіптерден жасалған. Ол екі жақты, арқасы жоқ еді. Бірақ бұл күндері Зарбафт соншалықты танымал емес; оны тіпті миллиардерлер де сатып алмайды.

Ирандағы тамаша тоқыма бұйымдарының тарихы алтын жіптерді пайдаланып бай маталар жасалған Парфия дәуірінен басталады. Әрине, Ахеменидтер дәуірінен тоқыма бұйымдарының көп үлгілері сақталмаған. Дегенмен, талғампаз маталар өндірісі қарқынды дамып келе жатқан сала болғандықтан, басқалар сияқты бұл өнер де дәл осы әулет кезінде дамыған деп айта аламыз. Сасанидтер дәуірінде оның танымал болғаны сонша, керемет жібек маталар негізгі экспорттық тауарды дерлік құрады. Оларды Қиыр Шығысқа, Қытайға, Батысқа алып кетті.

Сефевидтер дәуірінде, әсіресе Аббастың тұсында шах сарайына тиесілі шеберханаларда сегіз жүзге жуық адам жұмыс істеген. Әдемі маталар саудасының дамығаны сонша, бір кезде шах оларды ел ішінде сатпай, тек экспортқа шығаруды бұйырды. Бұл сауда мемлекет кірісінің едәуір бөлігін құрады. Парсы матасы Шығыста да, Батыста да жоғары бағаланды. Бұл өте құнды болды. Дәл осыдан дворяндарға арналған киімдер мен христиан дінбасыларының шапандары тігілді. Зарбафт Ресейге 17 ғасырда әкеліне бастады, одан тігілген киімдерді тек патша отбасының өкілдері киді. Тігілгеннен кейін қалған асыл мата қиындылары лақтырылмай, сақталып қалды. Бұл валютаның бір түрі болды. Сонымен қатар, олар әртүрлі тоқыма бұйымдарын жасау үшін пайдаланылды. Мысалы, олар Кавказ халықтары арасында әйелдердің бас киімі - чукта жасау үшін пайдаланылған.

Қазіргі уақытта Иранда бұл сәнді маталарды шығаратын цехтар өте шектеулі. Олардың көпшілігі өз өнімдерін сататын нарық таппайды.

Ахеменидтер, Сасанидтер және басқа да дәуірлердегі тамаша парсы тоқыма бұйымдарының үлгілері әлемнің әйгілі музейлерінде сақталған.

Атауы			Герех чини
Ел			Иран

Иранның дәстүрлі сәндік-қолданбалы қолөнерінің бірі – «герех чини», ол сөзбе-сөз түйін жасау дегенді білдіреді, яғни белгілі бір дизайн (ағаш шілтер) негізінде бетке жұқа кесілген ағаш кесектерін төсеу өнері. Әдемі және ырғақты қайталанатын геометриялық түйіндер герех чинидің ажырамас бөлігі болып саналады. Герех чинидің пайда болуының нақты мерзімі жоқ, бірақ бұл қолөнерді алғаш рет Селжук әулеті пайдаланғаны белгілі, ал Исфахан оның шыққан жері. Сефевидтер әулетінің дәуірі бұл өнердің гүлденген кезі екені белгілі. Герех чини үшін ағаш кесектері бояу қоспай, табиғи түсінде пайдаланылады. Бұл өнер шеберлерінің айтуынша, гере жасауға ең жақсы ағаш - шынар.

Дегенмен, жаңғақ, бадам, алмұрт сияқты басқа ағаштарынан ғибадатхана есіктері, мінберлер, есіктер мен терезелер, жақтаулар, суреттер, қалқалар, үстел жабындары және басқа да көптеген сәндік бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Түйіннің немесе геренің жеті түрі бар: тон, конд, шол, конд о шол, пили және дорудғари және олардың әрқайсысының шығу тегі мен дизайны әртүрлі. Герехчини үш топқа бөлуге болады: 1. Қатты ағаш 2. Мошаббак (тор торлар) және 3. Ороси Ороси - герех чини мен түрлі-түсті шыныдан жасалған терезе түрі. Олар әсіресе әдемі және көбінесе Занд және Қаджар әулеттері кезінде қолданылған. Көркемдік аспектілері жағынан Ороси үлкен мәнге ие.

Герех чини өнерінде «гере» немесе түйін шын мәнінде әсем өрнектер жасау үшін біріктірілген ағаш бөліктерінің қиылысуы болып табылады. Ағаш бөлшектері неғұрлым жұқа болса, соғұрлым өнім құнды болады. Тіл мен ойық буындарын пайдалану герех чини өнімдерін Ирандағы әртүрлі климаттық жағдайларға төтеп беруге мүмкіндік береді. Сондықтан көптеген тарихи ғимараттарда герех өнерінің туындыларын кездестіруге болады.

Қалған ең жақсы үлгілердің кейбірі Чехел Сотун (сөзбе-сөз «Қырық баған»), Хашт Бехешт («Сегіз аспан») және Исфахандағы Алам үйі мен Шех ол-Ислам сияқты тарихи үйлер. Сондай-ақ Кашан, Аббасиан, Боруджерди, Гүлистан сарайы және Йезд пен Теһранда осыған ұқсас басқа да ғимараттарда Табатабаей үйлері бар. Бүгінгі күні Тегеранда Герех Чини шеберханалары бар, оларда қолөнер әлі де айналысады.

Атауы			Ежелгі парсы кілем тоқу шеберлігі
Ел			Иран

Кілем тоқу – Иранның көне қолөнерінің бірі. Бұл өнер осы өлкенің әр жерінде сол өлкенің географиясы мен әдет-ғұрпына сай өзгерген. Фарс – Иранның осы дәстүрлі өнерін ерекше стильде жүзеге асырып, ерекше бұйымдар ұсынатын аймақтарының бірі. Иранның ежелгі провинцияларының бірі саналатын Фарс провинциясындағы кілем тоқу шеберлігі ЮНЕСКО-да Иранның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде тіркелді.

Ежелгі кілем тоқу дәстүрі

Фарс облысы Иранның кең-байтақ провинцияларының бірі ретінде белгілі және оның оңтүстігінде орналасқан. Бұл провинция апельсин ағаштарының болуына және кілем тоқудың ежелгі дәстүріне байланысты «қызғылт сары және сарғыш аймақ» деген лақап атқа ие болды. Бұл губерния халқының үштен бір бөлігі дерлік мал шаруашылығымен күн көретін көшпелі көшпелілер. Бұл көшпелілердің арасында кілем тоқу сонау ертеден кең тараған. Қашқай мен Фарс көшпенділерінің кілем тоқудағы ерекше шеберлігі Фарс кілемін әлемге әйгілі етті және ол осы провинцияның кәдесыйы ретінде ұсынылды.

Тарихи құжаттар парсы кілем тоқу шеберлігінің 1200 жыл екенін көрсетеді. Бұған қатысты ең көне дәлел Харун ар-Рашидтің (б.з.д. 800 жылы билік еткен Аббасидтер әулетінің халифасы) қазынасынан табылған. Бұл тізімде Халифа кілемі, 1000 армян кілемі, 500 Табири кілемі және 300 Дашт Мешан кілемі сияқты кейбір тауарлардың атауларын көруге болады.

Кілем тоқу бүкіл Иранда қолөнер ретінде танымал болғанына қарамастан, фарс кілемдерінің Иранның басқа бөліктерінен ерекшеленетін ерекше белгілері бар: фарс кілемдерінің жіптері толығымен жүннен жасалған, ал егер жібек пайдаланылса, оны боямайды. Сондықтан кілемнің бастапқы түсі әрқашан көрінеді. Бүкіл Фарс провинциясында, тек Дараб, Абаде, Фараге, Евклид сияқты кейбір таулы аймақтарда және Нириздің кейбір бөліктерінде нәзік тоқылған және нәзік кілемдер тоқылған, тоқыма және өрім мақтадан жасалған.

Негізінен кілем екі өріммен тоқылғанымен, кей өңірлерде бір өріммен тоқылған кілем «ғабе» деп аталады. Кілемдердің бұл түрлері текстурасына байланысты өте нәзік, бірақ олар өте төзімді.

Фарс тілінде тоқылған кілемдердің тағы бір түрі – «Глим» және «Джажим». Кілемнің бұл түрінің жіптерінде қолданылатын түстер өте алуан түрлі және тоқымашыға түрлі-түсті оюлар мен мотивтер жасауға мүмкіндік береді. Джажим әдетте тар сызықтармен және жолақтармен тоқылған.

Парсы кілемдерінің дизайны

Фарс провинциясының биік шыңдары және салыстырмалы түрде жұмсақ климаты бар. Малын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін губерния көшпелілері қысы-жазы қоныс ауыстырып, осы үздіксіз көшіп-қонуда табиғатпен бірге өмір сүреді. Сондықтан көшпенділер тұрмысымен байланыстырылған бұл провинцияның әсем пейзаждары кілем тоқу өнерінде қолданылған ою-өрнектерде жақсы көрініс тапқан. Фарс кілемдерін тоқу кезінде қолданылатын оюлардың көпшілігі ойша және бұрынғы дизайнсыз жасалған.

Көшпелілердің үздіксіз қоныс аударуына байланысты кілем тоқу станоктары бір жерден екінші жерге ауыстырылады. Осылайша, кілемді толық тоқу кезінде оны бір жерден екінші жерге апарып, бірнеше рет реттеуге болады. Әдетте, дайын кілем «тапсырыс» деп аталады және басқа кілемдерді тоқуды бастау үшін үлгі ретінде пайдаланылады. Кілемді қайта орнату нұсқаулары болуы үшін кілем тоқушылардың қол жетімді нұсқаулығы бар.

Кілем тоқу өнерінің нәзік шеберлігі мен оның қыр-сырлары мен қыр-сырын көшпелі әйелдер орындап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.

Qashqai дизайнының түрлері

Сарапшылар Qashqai кілемдерінде қолданылатын дизайнды екі санатқа бөлді:

• Геометриялық пішіндері бар және алдын ала басып шығарылған дизайнсыз тоқылған дәстүрлі үлгілер.

• Симметриялы түрде жобаланған және орындалатын тұрақты конструкциялар.

Жалпы классификацияда фарс кілемдері 10 санатқа бөлінеді, олардың әрқайсысында ішкі санаттар бар. Мұнда, қысқаша айтқанда, осы бөлімнің негізгі категориялары ғана аталды:

1. Тауықтың суреттері және тауық басының дизайны

2. Өсімдіктердің рөлдері

4. Жануарлардың мотивтері

5. Күннің дөңгелек элементтерінің өрнектері

6. Гүлдердің барлық түрлерінің мотивтері

7. Жұлдыздардың үлгілері

8. Допты өрнектер

9. Балық пен жапырақтың тісті өрнектері

10. Төрт тұғырлы ромбты мотивтер

Текстура әдісі

Парсы кілемдері әлі күнге дейін дәстүрлі түрде тоқылады. Жалпы бұл кілемді тоқудың екі жалпы әдісі бар: «Лол» және «Тегіс». Қашқай көшпелілерінің көпшілігі «Лул» немесе «Ним-Лул» стилінде кілем тоқиды. Төсек үлгісіндегі тоқылған кілемдер жұмсақ және еденге жайылған кезде тым тегіс көрінбейді.

Фарс кілемшілері, Иранның көптеген аймақтарында тоқылатын кілемдерден айырмашылығы, көлденең кілем тоқу станоктарын пайдаланады. Әрине, соңғы жылдары кілем тоқу шеберханаларының кеңеюімен тік тоқыма станоктары да кеңейді. Сонымен қатар, бұрынғыдан айырмашылығы, ақыл-ой жоспарлары аз қолданылады.

Атауы			نسخه‌پردازی، فن کهن زیباسازی کتاب در ایران
Ел			Иран

در گذشته‌های دور که صنعت چاپ وجود نداشت، نسخه‌برداری مهم‌ترین شیوه تکثیر کتاب و انتقال مفاهیم علمی بود، صنعتی که ایرانیان آن را به یک هنر تبدیل کردند و نسخه‌پردازی را از آن به وجود آوردند.

نسخه‌پردازی در ایران

نسخه‌پردازی در زمان ساسانیان، توسط مانوی‌ها، مسیحیان و یهودیان در ایران گسترش یافت. مانوی‌ها در آن زمان پیشتاز هنر نسخه‌پردازی بودند. برخی کتاب‌ها که در حدود قرن هشتم و نهم هجری توسط آنان صحافی شده، در ترکستان چین پیدا شده است.

پس از اختراع کاغذ توسط چینی‌ها، این اختراع در سال 740 میلادی به سمرقند وارد شد و گسترش یافت. به تدریج استفاده از کاغذ در سرزمین‌های اسلامی به اندازه‌ای رواج پیدا کرد که در قرن دهم هجری، این محصول در بغداد به میزان انبوه تولید می‌شد. هم‌زمان فنون تولید کاغذ که در آن از مواد معدنی بومی استفاده می‌شد، در ایران پیشرفت کرد.

نسخه‌پردازی چگونه انجام می‌شد؟

نسخه‌پردازی به این شکل بود که متن یک کتاب ابتدا به وسیله دست نوشته و سپس صفحات آن به شیوه‌های مختلف تزئین می‌شد. در نهایت هم صفحات کتاب صحافی می‌شد و در یک جلد محکم قرار می‌گرفت.

هر کتاب با شمسه‌هایی تزئین می‌شد که هنر تذهیب در آن به کار رفته بود. این کار علاوه بر زیبایی، امکان معرفی حامی یا صاحب کتاب را فراهم می‌کرد.

در نسخه‌پردازی از چه موادی استفاده می‌شد؟

در نسخه‌پردازی از رنگ‌های مختلف گیاهی و معدنی استفاده می‌شد. مینیوم (خاک سرخ)، شنگرف، اخرای زرد، زرنیخ زرد، سفید گچی، سفیداب سرب، آبی زنگاری (زنگار مس)، گرد مرمر سبز، گرد لاجورد و لاجورد که از دیگر مواد گران‌قیمت‌تر بود، از جمله مواد اولیه برای تهیه رنگ به شمار می‌رفت. این رنگدانه‌ها با بعضی حلال‌های طبیعی ترکیب می‌شد و هنرمند نسخه‌پرداز، آن را با قلمی که از موی گربه یا سمور ساخته شده بود، برای نقاشی مورد استفاده قرار می‌داد.

برای تهیه جلد، از پوست بز (قسمت بیرونی) و پوست گوسفند (قسمت داخلی) استفاده می‌کردند. ممکن بود گاهی چرم مورد استفاده در جلد کتاب، برای نمایش نگاره‌ها برش بخورد.

کاربرد نسخه‌پردازی چه بود؟

برخی مجلدها در قطعی بسیار بزرگ، به دستور پادشاهان یا مقامات حکومتی ساخته می‌شد. در گذشته کارگاه‌هایی برای نسخه‌پردازی وجود داشت و خرید و فروش کتاب‌های نسخه‌پردازی‌شده بسیار رایج بود و کاتبان افرادی مورد احترام بودند.

گسترش نسخه‌پردازی در ایران

تاریخ دقیق آغاز نسخه‌پردازی در ایران مشخص نیست، ولی برخی محققان معتقدند نسخه‌های خطی عهد ساسانیان که در شهر استخر کشف شده، نشان می‌دهد این هنر در دوره ساسانی ریشه دارد.

پس از اسلام، نسخه‌پردازی در ایران گسترش پیدا کرده و برخی نسخه‌های ساخته‌شده توسط هنرمندان ایرانی قرن‌های دهم و یازدهم میلادی، در کتابخانه مشهور چستر بیتی (Chester Beatty) دوبلین نگهداری می‌‌شود. یک جلد قرآن که با یک ردیف از شاخ‌های دو تایی بز کوهی تزئین شده نیز در استانبول نگه‌داری می‌شود. این کتاب در سال 972 میلادی ساخته شده و پس‌زمینه آن طرحی با شطرنجی‌های الماس‌شکل است که یک گل رز در محل تقاطع خانه‌های شطرنجی رسم شده است. یک جلد قرآن دیگر نیز وجود دارد که در طرحی مشابه، یک چلیپا در محل‌های تقاطع طراحی شده است و طرح‌های پازیریک (متعلق به دوران هخامنشیان) را یادآوری می‌کند.

کتاب‌سازی در دوره‌های مختلف چه تقاوت‌هایی به خود دیده‌ است؟

در دوره ایلخانی (قرن 13 و 14 میلادی) در بخش‌های مختلف کتاب، طرح‌های زاویه‌دار، طرح‌های ستاره‌دار و نقش‌های چلیپایی و بادامی‌شکل به کار می‌رفت. برای جلد نیز از طرح نخل یا لبه‌برگردان استفاده می‌شد. آستر و بدرقه‌ها نیز با نقش‌های اسلیمی مهرشده طراحی می‌شد. معمولا طلا به صورت پودری روی کتاب پخش می‌شد یا به عنوان ماده خام برای تزئین جذاب‌تر صفحات، حاشیه‌ها، شمسه‌ها انگاره‌ها، جلد یا لبه‌برگردان‌ها کاربرد داشت.

از ابتدای قرن چهاردهم میلادی، با ورود پارچه‌های نقش‌دار از شرق، هنر و صنایع دستی ایران نیز تحت تاثیر نقش‌های چینی قرار گرفت. استفاده از حلقه ابرهای چینی به دوران تیموری (قرن 14 تا 16 میلادی) نسبت داده شده است. در این دوره مهرکوبی انگاره‌های مختلف در میان کتاب‌سازان شیرازی محبوب شد. ترکیب سبک‌ها و مضامین چینی با سبک صحافی ایلخانان که در بغداد آغاز شد، تنوع رنگ و نقش در کتاب‌پردازی را بالا برد و به عنوان سبک جلایری معروف شد.

بعدها در یزد نیز سبکی تقلیدی مورد استفاده قرار گرفت که در آن یک طراحی متعادل انتخاب و طرح برخی حیوانات مهرکوبی می‌شد. هنرمندان تبریزی و هراتی نیز در همکاری با یکدیگر، طرح‌هایی جدید به وجود آوردند که در آن اسلیمی‌ به وفور به چشم می‌خورد. در مکتب تبریز رنگ‌ها قوی‌تر و تیره‌تر بودند و آبی، طلایی، سیاه، سفید، سبز و قهوه‌ای به وفور استفاده می‌شد.

استفاده از شکل بدن انسان در طراحی جلد یک دیوان شعر که نخستین بار بعد از ورود اسلام به ایران، در نیمه اول قرن پانزدهم توسط یک شاعر زن به نام جهان‌خاتون صورت گرفت، کتاب‌پردازی را وارد مرحله جدیدی کرد. در این طراحی یک مرد تاج‌دار زانو زده بود و با زنی صحبت می‌کرد. پیکره‌های انسانی تزئین‌شده با طلا و نقره که از تزئینات سبک چینی بهره نمی‌برد، شیوه جدیدی برای کتاب‌پردازی به وجود آورد که به آن سبک مظفری می‌گویند. سبک مظفری در غرب ایران و احتمالا در همدان رواج پیدا کرده است. در انتهای دوره تیموری استفاده از انگاره تزئینی سیمرغ روی جلد کتاب‌ها مشاهده شده است.

در عصر صفویه (ابتدای قرن شانزدهم تا اواسط قرن هجدهم) سبک جدیدی رواج پیدا کرد که در آن تصویرها به صورت کامل با مهرهایی بزرگ ضرب می‌شد. معمولا مضامین بسیار ریز بود و برخی جزئیات، بعدا در طرح اصلی نقاشی می‌شد. در این شیوه چارچوب‌ها به وسیله صدف یا فلز خاتم‌کاری می‌شد یا با طلاکاری به وجود می‌آمد. سلیقه‌ ایرانی‌ها در این دوره، کتاب‌پردازی را به استفاده از تزئینات رنگارنگ در جلدها، لبه برگردان‌ها، آسترها و بدرقه‌ها سوق داد. بدین ترتیب کاغذهای طلاکاری ظریفی که در آن طرح‌های گل و گیاه روی زمینه‌هایی آبی، قرمز، سبز، نارنجی و سیاه نصب می‌شد و شبیه ملیله‌دوزی بود، رواج پیدا کرد.

برخی نسخه‌های خطی سلطنتی این دوره که در تبریز تذهیب شده، تاثیر سبک هرات را به وضوح به نمایش می‌گذارد. معمولا اغراق در تزئینات به اندازه‌ای بود که فضا برای اتمام کار، کم می‌آمد! جلا و برخی انواع رزین در تبریزِ آن دوره برای نقاشی زیر لاکی مورد استفاده قرار می‌گرفت و زمینه‌ها به رنگ طلایی، قرمز و سبز طراحی می‌شد.

در دوره صفویه تصویر پادشاهی که در باغی روی تخت نشسته و فرشتگان بالای سر او پرواز می‌کنند و درباریان مشغول پذیرایی از او هستند، به وفور در آثار نسخه‌پردازی دیده می‌شود.

تاثیر اروپا بر نسخه‌پردازی ایرانی

پس از قرن هجدهم، طرح‌های تذهیبی وضوح خود را از دست داد و فراوانی جزئیات، بر مضمون اصلی سایه انداخت. در اواخر قرن هجدهم میلادی، طرح‌های اروپایی بر نسخه‌پردازی ایرانی اثر گذاشت، به طوری که برخی نقوش، مانند آرایه برگ کنگری تزئینی که از سبک قرنتی معماری یونان باستان سرچشمه می‌گیرد، در نسخه‌های ایجادشده در این دوره دیده می‌شود.

عناصر اصلی جلد مانند حاشیه، لچک‌های چهارگوش، ترنج و سر ترنج‌های بالایی و پایینی از گذشته بر جای مانده بود، ولی ترکیب‌بندی ستر و بدرقه‌ها با تناسب‌های جدید و دم‌گیر‌هایی که چندان محکم کارسازی نشده بود، از تاثیر اروپا بر نسخه‌پردازی ایرانی پرده بر می‌داشت.

تاثیر ارتباط با اروپا در دوران زندیه (اواخر قرن هفدهم) خودنمایی کرد و تا دوره قاجار (قرن هجدهم و نوزدهم میلادی) ادامه یافت. در دوره قاجار نقاشی لاک الکل صحنه‌های درباری و رزمی که به سبک واقع‌گرایانه صورت می‌گرفت، به نسخه‌پردازی‌ها راه یافت. البته در این دوره سبک‌های چینی نیز فراموش نشده بود و جلدهای مزین به نقاشی‌های زیرلاکی با رنگ‌هایی که به سبک اروپایی روی زمینه رنگارنگ پیاده می‌شد، مورد پسند عموم مردم بود.

با ظهور صنعت چاپ در قرن بیستم، هنر نسخه‌پردازی ایرانی منسوخ شد، هر چند در حال حاضر نیز در برخی نقاط ایران، برخی هنرمندان آن را به عنوان یکی از جنبه‌های فرهنگ ایران زنده نگه داشته‌اند.

Атауы			Кашан кілем тоқу шеберлігінің таңғажайып сұлулығы
Ел			Иран

2010 жылы ЮНЕСКО тізіміне материалдық емес дүниежүзілік мұра ретінде тіркелген Кашанның кілем тоқу шеберлігі Иранның ең нәзік өнерлерінің бірі болып саналады. Қашан ежелден жібек өндірісінің орталығы болды, онда жібек иіру танымал болды. Сонымен қатар, бұл өлкеде жібек тоқу, жібек кілем тоқу да кең өріс алып, Қашан кілемдері әлемге танылған. Бұл кілемшелерді табиғи және ерекше түстермен бояу, әртүрлі өлшемдегі кілемдердің ерекше дизайнымен бірге бұл бұйымдарды ерекше етеді.

Кашан кілем тоқу өнерінің тарихы

Кашанның көне тарихы бар. Қазіргі Кашан қаласының қақ ортасында орналасқан Жібек төбелері Хаммурапимен (б.з.б. 1792 жылдан 1750 жылға дейін билік еткен) замандас өркениетке жатады. Жібекте өмір сүрген халықтар «Касу» немесе «Кашу» деп аталды. Бұл атақ бірте-бірте олар тұратын қаланың «Касиан» немесе «Кашан» деп аталуына әкелді. Қашан кілем өнерінің тамыры осы тарихи кезеңнен бастау алады деседі.

Тарихи мәтіндердегі Қашан кілем тоқу

Кілем тоқу өнері мата, тафта, барқыт өндіру және «Хормуз маталары» деп аталатын атлас мата өндіру дағдыларымен байланысты. Әртүрлі тарихи кезеңдерде Қашанға келген туристер оны асыл маталар мен киімдер шығаратын орталық деп сипаттайды. Жан Шарден мен Энтони Ширли Кашани тұрғындарының тоқыма өнерін атап өтіп, бұл қала тұрғындарының жай жібек матадан, дамаск жібек матадан немесе алтын мен күміс аралас жібектен киім тіккенін айтты. 17-18 ғасырлардағы деректер Қашанның кілем тоқу шеберлігі патша кілемдерін тоқуға маманданғанын және Шах Аббастың бұйрығымен бірнеше кілем тоқылғанын көрсетеді. Қаджар дәуірінде қажы Баб Ғорбан Әли Адалат Кашан кілемдерінің ірі саудагерлері мен өндірушілерінің бірі болды. Қазіргі уақытта оның «Қали Хане» деп аталатын үйінде Сефевидтер мен Қаджарлар дәуірінде тоқылған 28 кашан кілемі қойылған.

Кашан кілемдері дүние жүзінің мұражайларында

Бүгінде осы қаладан қалған ең көне кілем болып саналатын және 17 ғасырға жататын Кашан кілем панелі Иран кілем мұражайында сақтаулы. Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында аңшылық үй дизайны бар кілемдердің үлгілері бар, бірақ олардың қай жерде тоқылғаны туралы нақты ақпарат жоқ. Дегенмен, кейбір зерттеушілер кейбір ескі поляк кілемдері Кашан аймағында тоқылған деп есептейді. Шейх Сафи мазарындағы әйгілі кілем Қашан кілемдерінің ең маңызды және құнды үлгілерінің бірі болып табылады. Бұл кілем «Ардабил кілемі» деген атпен белгілі және Лондондағы Виктория мен Альберт мұражайында сақтаулы. Үлкен гүлдерімен әйгілі Шах Аббасид кілемі осы кезеңнің туындысы.

Кашан кілем тоқу шеберлігі

Кашан кілемдерінің өрімі мақтадан жасалған. Жібек өте нәзік кілемдерді тоқу үшін қолданылады. Қашан өңірінде астыңғы жіп ретінде «Шахри» деп аталатын мақта және «Исфахани» деп аталатын мақта жіптері үстіңгі жіптен қалыңырақ қолданылады.

Арнайы кілем тоқу станокында кілем тоқыған Кашани кілемшісі

Қазіргі Кашан кілемдерінде қой жүні қолданылады, ол Австралия сияқты елдерден әкелінген болуы мүмкін. Хорасан, Керманшах, Әзірбайжан және Тегеранның жүн жіптері Кашан кілемдерін тоқу үшін пайдаланылатын басқа да шикізат. Кашан кілемдерін тоқу үшін әр шаршы түйінді бейнелейтін градуирленген карталар қолданылады. Бұл карта бұтақтардың, гүлдердің, жапырақтардың, аң аулау алаңдарының және шайқас көріністерінің дизайнын қамтиды және тарихи немесе мифтік оқиғаны баяндауы мүмкін. Қашан кілем тоқу шеберлігі асимметриялық түйіндерді, кілемнің артқы жағында біркелкі көрінетін бұралулары мен бұрылыстары бар түйіндерді байлау арқылы қол жеткізіледі.

Кашан кілемдерінің ерекшеліктері

Кашан кілем тоқу шеберлігі көшпелі және қалалық деп екіге бөлінеді, ал көшпелі кілемдер көбінесе Мейме мен Жошағанда тоқылады. Кашан кілемдерінің жалпы сипаттамасы төмендегідей: • Төменгі қатарда 7 см сызықта 30-дан 45 түйінге дейін, • Кілемнің фоны қою қызыл және қызыл жиегі бар, • Кілемнің дизайны сопақ болып келетін гауһар тәрізді бергамоттарды пайдаланады, • Кілемнің бұрыштарында, жиектерінде және жиектерінде исламдық үлгілер қолданылады. Кілем тоқу өнері бүкіл Иранда бар және әр аймақта өзінің географиясы мен мәдениетіне сәйкес әртүрлі сипаттарға ие болды. Қашанның биіктігі, жұқа және нәзік құрылымы лакталған және қызыл түсті фонмен бірге Иранның басқа аймақтарында тоқылған кілемдер мен Кашан кілемдерінің арасындағы айырмашылықтардың бірі болып табылады. Әдетте, Қашан кілемдерінде қолданылатын жіптерді бояу сол аймақта өтеді. Қашан кілем тоқу өнері сияқты кашандық бояудың да ұзақ тарихы бар және табиғи, дәстүрлі бояулар мен жергілікті өсімдіктерді пайдаланады. Ревень тамыры, анар қабығы, грек жаңғағы және жүзім жапырақтары бояуда қолданылатын түстерді алу көздерінің бірі болып табылады.

Кілем тоқу сияқты бояу да Қашанда ерекше дағдыға ие болып, оның материалдық емес дәстүрлерінің бірі болып саналады.

Қашанға саяхат жасасаңыз, осы қаланың ескі базарын аралап, Кашанның қолдан жасалған кілемдері сатылатын кілем сатушылардың бөлмелерін көруге болады.

Атауы			Шыныдан жасалған ою, шыныдай нәзік және иран кілеміндей әдемі!
Ел			Иран

Шыны оюы ирандық қолөнердің бірі ретінде белгілі, ол Исфаханда басқа қалаларға қарағанда ең танымал. Бүгінде Қытай, Италия сияқты елдерде кейбір қолөнершілер ирандықтарды үлгі тұтып, шыны ою өнерін ұстанған. Шыны және хрусталь оюы деп те аталатын бұл өнерде ыдыстарды әшекейлеу үшін қол және станоктарды пайдалана отырып, өрнектер жасалады. Шыны кесетін құрал Бұл өнерде қолданылатын негізгі құралдар – жиектері екі немесе үш бөліктен тұратын бұрғы тәрізді құрылғылар. Шыны кесу жаңқалар мен өткір жиектерді тудыруы мүмкін болғандықтан, бұл қолөнерде тегістеу қағазы да кеңінен қолданылады және ол шынының өткір жиектері мен тегіс емес жерлерін тегістеу үшін қолданылады. Бұл құрал шыны кесуден басқа үлкен шыны табақтарды жасау үшін де қолданылады.

Шыны оюларының түрлері Шыныдан ою өнері осы бұйымның ашылуымен бірдей ескі болса керек. Жанартау атқылауында көп кездесетін кремний тоттары шыны жасауда қолданылады. Қолданыстағы мәліметтерге сүйенсек, Ирандағы шыны жасау Элам өркениетінен (б.з.д. 3200-2700 жылдар) басталады. Ескі әдістердің жаңа түрі болып табылатын заманауи шыны өндіру әдістерінде кремнеземді құмды әктаспен және бірнеше басқа материалдармен біріктіріп, балқығанша пештің ішінде қыздырады. Содан кейін бұл балқытылған материал шыны ыдыс жасау үшін арнайы қалыпқа салқындатылады. Кез келген басқа өнер сияқты, шыны кесу уақыт өте дамып, әртүрлі түрлері пайда болды. Міне, ең кең таралған және танымал әйнекті гравюра дизайндарының кейбірі: Түрлі-түсті гүлдермен әйнектен жасалған ою Иранда ішкі безендіру үшін қолданылатын кейбір шынылар «ескі шыны» деп аталады. Бұл көзілдірік ұзақ және қиын процестерден кейін жасалады. Мұндай әйнек шығаратындар өте аз және өз жұмысының құпиясын ашпайды. Дегенмен, әйнекте жарықтар жасаудың және оны қартаюдың бір әдісі - пеште қатты қызған әйнекті кенеттен салқындату. Бұл әдісте қыздырылған материалды суық суы бар үлкен ыдысқа батырады және оны сындырып алмас үшін дереу пешке қайтарады. Бұл әдіс үлкен шеберлік пен тәжірибені қажет етеді, өйткені ең аз кідіріс болса да, әйнектің сынуы мүмкін. Сәйкес өнімге қол жеткізу үшін шынының түрі мен қалыңдығын білу, пеш пен судың температурасын және әйнекті қыздыру уақытын реттеу өте маңызды.

Ескі әйнек алтын гүлдердің көмегімен керемет көрініс алады. Бұл әйнектің түрін алтын жалатудың жоғары құнына байланысты кейде олардың гүлді композициясы үшін мыс қолданылады. Табиғи элементтері бар шыны ою Бұл әдісте табиғи пішіндер мен элементтер шыныға ойылады. Табиғат пен жануарлар бейнелерін пайдалану бұл стильдің шыныдан оюдың басқа стильдерінен айырмашылығының бірі болып табылады. Дәстүрлі өрнектермен әйнек ою Бұл әдіс қолөнер өндірісінде шынайы ирандық үлгілер болып саналатын гүлдер мен бате сияқты өрнектерді пайдаланады.

Шыны кесетін машина Бұрын шыны кесу үшін қол аспаптары қолданылса, бүгінде бұл құралдар өзінің пайдалылығын жоғалтып, оның орнын неғұрлым жетілдірілген станоктар басты. Жаңа құрылғылар екі түрде жасалған: стационарлық және жылжымалы (айналмалы), олардың әрқайсысы өнімдерде ерекше мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді. Стационарлық машиналар жоғары жылдамдықпен өндіріс көлемін арттырады, ал жылжымалы машиналар баяуырақ болса да, нәзік конструкцияларға мүмкіндік береді және өткір және тегіс емес шеттері бар бөлшектер үшін жақсырақ.

Айна мен кристалдар үшін шыны кесуді пайдалану Шыны ыдыстарды кесуді игерген суретшілер өнерлерін бірте-бірте басқа заттарды безендіруге қолдана бастады. Осылайша, шыны кесумен қатар айна мен кристалды кесу де қарастырылды.

Шыны кесу өнері шыны тәрізді шикізатты пайдаланатын барлық стақандарға, айналарға және ыдыстарға қолданылады.

Атауы			Хатамкари, өнер, талант, сұлулық қосындысы
Ел			Иран
Қалалар

Қолөнер бұйымдарын конструкциялар мен үлгілерді жасау үшін қолданылатын шикізатқа байланысты санаттарға бөлуге болады. Осыған орай, инкляцияны ағаш пен металға қолданып, тартымды әрі көздің жауын алатын бұйымдар жасайтын маңызды ирандық қолөнер бұйымдарының бірі ретінде қарастырған жөн. Хатамкариде суретшілер кішкентай үшбұрыштарды немесе тұрақты көпбұрыштарды біріктіріп, оларды әдемі пішіндер мен дизайн жасау үшін пайдаланады. Бұл кішкене бөліктер ағаштан басқа металдан немесе сүйек сияқты басқа материалдардан жасалуы мүмкін. Хатамкари өнерінің талғампаздығы осы геометриялық фигуралардың көлеміне байланысты, ал қолданылған пішіндер неғұрлым кішірек болса, жұмысты жасауға жұмсалатын күш пен оның құндылығы мен талғампаздығы соғұрлым көп.

Хатамкариге қажетті құралдар

Инкляциялық жұмыс бұйымын жасау үшін суретші дизайнмен қатар, кесу, тегістеу және престеуге арналған құралдарды қолдануы керек. Хатам шеберханаларында аралар, файлдар, үккіштер, тегістеуіштер, қашаулар және әртүрлі қысқыштар кеңінен қолданылады. Хатамда қолданылатын ағаш негізінен жусан, апельсин, жаңғақ және қара ағаштан алынады. Қолданылатын металдар - жез, алюминий, күміс және қола. Кейде Хатамда түйе, есек, жылқы және піл сүйектері де қолданылады. Сериш, лак және желім - Хатамның басқа шикізаты, олар кесінділерді жұмыс бетіне бекіту үшін қолданылады.

Хатамдағы өндіріс кезеңдері Жалпы, хатам екі кезеңде жасалады:

Хатам жасау Хатамды орындамас бұрын көптеген тапсырмаларды орындау керек, соның ішінде хатамды жобалау, материалдар мен құралдарды дайындау, гүлдерді кесу және жасау. Шикізатпен қамтамасыз еткеннен кейін гүлдер бір-біріне жабысып, «гаме» жасалады. Гаме – Хатамдағы ең кіші геометриялық бірлік және кем дегенде үш үшбұрыштан тұрады. Үлкен гамаларда 400-ге дейін үшбұрыш болады.

Бұл кезеңде ағаш, сүйек немесе металл алдымен үшбұрышты призмаларға кесіледі, содан кейін тұрақты геометриялық фигуралар жасау үшін біріктіріледі. Бұл кесектерді серриш арқылы жұқа ағаш жаймаға белгілі бір ретпен орналастырады және кептіруден кейін заттарды безендіру үшін қолданылады.

Хатамкари Бұл кезеңде іргетас салу, хатам қабаттарын заттарға жабыстыру және жылтырату жұмыстары жүргізіледі.

Ерте ислам ғасырларында Иранда хатамкаридің бір түрі танымал болды, ол «қарапайым хатам» деп аталды. Бүгінде хатамкаридің бұл түрі «шаршы хатам» деп аталады. Хатамкаридің бұл түрінде ағаш бетін безендіру үшін үшбұрыштың орнына төртбұрыш, төртбұрыш, параллелограмм және ромб сияқты басқа пішіндер қолданылады.

Көптеген тарихи ескерткіштерде Хатамкари безендіру үшін қолданылған. Мысалы, Шираздың ескі мешіті мен Самарқанд әмірінің бейітінде Хатам-кари ағаш есіктерді безендіру үшін пайдаланылған. 15 ғасырда салынған Самарқанд әмірінің бейітінің бір жұп ағаш есіктері қазір Ресейдегі Эрмитаж мұражайында. Қолда бар деректерге сүйене отырып, Хатам-кари өнерінің бүгінгі күні пайда болуын Илхандық әулетінен (б.з. 1256-1356) бастауға болады. Бастапқыда ирандық суретшілер хатам-каридің «қытайлық хатам-кари» деп аталатын түрін үйреніп, ақ-қара үшбұрышты ұсақ бөлшектерді біріктіру арқылы ағаштан жасалған бұйымдарды безендірді. Бірте-бірте қызыл, жасыл және сары түстердегі кесектерді пайдалану танымал болды. Бұл даму мырыш пен жезден жасалған кесектерді қолданумен бірге Хатам-каридің өзгеруіне әкелді. Дәл осы кезеңдерде үшбұрыштардан (бесбұрыштар, сегізбұрыштар және онбұрыштар) басқа геометриялық пішіндерді қолдану кең таралған. Тимуридтер дәуірінде (б.з. 1370-1506 ж.ж.) инкрустация жұмысының танымал болғаны сонша, Горкани патшасы Ақсақ Темір (б.з. 1370-1405 жж. билік еткен) осы саладағы суретшілерден Делгоша сарайының есіктерін инкрустациямен безендіруді сұрайды. Темір қайтыс болғаннан кейін оның бейіті инкрустациядан жасалған сандықпен жабылған. Сефевидтер дәуірінде (1501-1736 жж.) басқа да көптеген ислам өнері сияқты инкляция жұмыстары айтарлықтай өсті. Бұл кезеңде Шираз, Исфахан және Керман қалалары инкрециялық жұмыстардың бесігі болды. Сефеви дәуірінің суретшілері «голбанди» деп аталатын жаңа әдісті қолданған. Бұл техникада үшбұрышты негізі бар призмалар бір-бірімен бүйірден жалғанған. Бұл кезеңде жасыл және қызыл металдар инкляция жұмыстарына да пайдаланылды. Занд әулеті кезінде (1751-1794) түйінді хатамды қолдану, ал Қаджарлар әулетінде (1796-1925) жартылай әшекейлі хатамды қолдану кеңінен тарады. Қаджарлар әулеті кезінде жылтыратылған ағаш пен сымның орнына қағаз төсемдер қолданылған.

Атауы			صنایع دستی ایران، نمایشگر ذوق و هنر و تمدن ایرانی
Ел			Иран

صنایع دستی مجموعه‌ای از هنرها یا صنایعی است که با استفاده از مواد اولیه بومی ساخته می‌شود. معمولا در صنایع دستی، از مواد اولیه‌ای که در همان منطقه وجود دارد، استفاده می‌شود و ذوق هنری و خلاقیت صنعتگر به خوبی در محصول به نمایش در می‌آید. بدین ترتیب می‌توان صنایع دستی هر ملت و هر منطقه را، نمودی از فرهنگ و تمدن آن دانست. بنابراین مطالعه و شناخت صنایع دستی می‌تواند فضایی را که مردم یک سرزمین در آن زندگی کرده‌اند به خوبی به همگان معرفی کند.

تاریخچه صنایع دستی ایران

در ایران مانند تمام مناطق صاحب تمدن جهان، در طول تاریخ انواع مختلفی از صنایع دستی به وجود آمده است. نخستین موارد از صنایع دستی که در ایران یافت شده، به عصری بر می‌گردد که انسان‌ها کشت غلات را آموخته بودند (حدود شش هزار سال پیش). در این دوران استفاده از ظروف سفالی مورد توجه قرار گرفته بود.

شانه چوبی به جا مانده از عصر هخامنشیان

نزدیک 2700 سال پیش، مواد اولیه مورد استفاده در صنایع دستی تحول پیدا کرد و بدین ترتیب، جریان جدیدی در تولید این محصولات به وجود آمد. در این دوران ایرانیان در فلزکاری، ساخت هاون، مجسمه‌سازی و سفال‌گری سرآمد بودند و با ابزار و تجهیزات ابتدایی خود، محصولاتی ظریف و کارآمد می‌ساختند.

دسته‌بندی صنایع دستی ایران

برای شناخت بهتر صنایع دستی ایران، باید به دسته‌بندی آن پرداخت، هر چند این کار با توجه به گستردگی جغرافیایی، تنوع طرح‌ها و ایده‌های مورد استفاده، امکانات گوناگون و کاربردهای محصولات، دشوار است، ولی این دسته‌بندی می‌تواند نمایی کلی از زیست و تمدن ایرانی ارائه دهد. فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران در این رابطه یک دسته‌بندی ارائه کرده که در این جا مورد استفاده قرار می‌گیرد:

1. صنایع دستی بافت و نساجی

گفته می‌شود نخستین صنایع دستی که در ایران به وجود آمده، مربوط به این دسته است. دلیل قدمت این صنایع، نیاز انسان به پوشش بوده است. البته بافته‌هایی نظیر فرش، قالی، گلیم، گبه و زیلو نیز به عنوان محصولات زیر مجموعه صنایع دستی نساجی و بافت به شمار می‌آید.

دستگاه سنتی ابریشم‌بافی در خراسان

گبه‌بافی، ابریشم‌بافی، چادرشب‌بافی، مخمل‌بافی، نواربافی و چفیه‌بافی، از هنرهایی است که در آن از بافت استفاده می‌شود. هر کدام از این صنایع در گوشه‌ای از سرزمین ایران رشد پیدا کرده و تجلی هنر و هویت بخشی از مردم ایران است.

2. رودوزی سنتی

بشر از دیرباز به دنبال زیبایی بوده، از این رو هنرهایی برای تزئین مواد مختلف به وجود آمده است. از آن جا که پارچه یکی از پر کاربردترین مواد مصرفی بشر بوده، برای تزئین پارچه فنون و مهارت‌های مختلفی در طول تاریخ شکل گرفته که در میان صنایع دستی ایران نیز جایگاهی ویژه دارد. رودوزی‌های سنتی جزء متداول‌ترین و گسترده‌ترین هنرهای دستی ایران هستند که سوزن‌دوزی، ملیله‌دوزی، پته‌دوزی و قلاب‌دوزی زیر مجموعه آن به شمار می‌رود. از آن جا که این هنرها بیشتر در منازل کاربرد داشته، زنان بیشترین نقش را در گسترش آن بر عهده داشته‌اند.

پته‌دوزی از صنایع دستی ایران

3. صنایع دستی فلزی

از زمان کشف فلز در دوران باستان، از آن برای تهیه ظروف و ابزار استفاده شد. در ایران نمونه‌هایی از وسایل فلزی که در دوران باستان ساخته شده، کشف شده است. ساخت و تزئین وسایل و ابزار فلزی یکی از شاخه‌های صنایع دستی ایران است که در طول تاریخ متناسب با تحولاتی که در شیوه و ابزار کار رخ داده، تکامل پیدا کرده است. دوات‌گری، حکاکی روی فلز، قلم‌زنی، ملیله‌کاری و زرگری از جمله مهم‌ترین صنایع دستی ایران است که با فلز سر و کار دارد.

4. میناکاری

میناکاری هنری بسیار ظریف و به غایت زیباست، در عین حال به عنوان یکی از دشوارترین هنرهای دستی ایران به شمار می‌آید، محصولات آن توسط ماهرترین استادکارها ساخته می‌شود و بسیار نفیس و گران‌بهاست.

میناکاری مرصع یکی از دشوارترین صنایع دستی ایران به شمار می‌رود

مینای خانه‌بندی، مینای مرصع، مینای نقاشی، مینای مشبک و مینای صبی انواع مختلف میناکاری است.

5. سفالگری

از نخستین روزهایی که انسان به فکر ساختن افتاد، خاک و آب را به عنوان عناصری یافت که می‌توانست مورد استفاده قرار دهد. به همین ترتیب سفالگری که خاک و آب عناصر اصلی آن به شمار می‌رود، از دوران باستان رواج داشته است. شیوه ساخت سفال تقریبا از ابتدا تا کنون تفاوت چندانی نکرده است. شاید بتوان تغییر اساسی سفالگری را در استفاده از خاک‌هایی مثل رس به جای خاک‌های معمولی و به کار گیری روش‌های جدیدتر پخت سفال دانست.

سفالگری از صنایع دستی ایران است که از دوران باستان تا امروز رواج داشته است

سفال‌هایی که از دوران باستان به جا مانده، از قدیمی‌ترین صنایع دستی ایران است. در این هنر به طول کلی دو نوع سفال تولید می‌شود: سفال لعابدار و سفال بدون لعاب.

6. آبگینه

شفافیت و شکنندگی شیشه، ذوق هنرمندان ایرانی را از گذشته‌های دور برای ساخت آثار هنری متنوع تحریک کرده است. حاصل کار صنعتگران و هنرمندان ایرانی به وجود آمدن دسته‌ای از صنایع دستی است که شیشه‌گری، تزئین شیشه، تراش روی شیشه، نقاشی روی شیشه مینایی، نقاشی پشت شیشه، آبگزکاری، مات‌کاری و تلفیق شیشه و فلز از زیر مجموعه‌های آن است.

هنر شیشه‌گری یکی از صنایع دستی ایران

7. صنایع دستی چوبی

در کنار خاک، شیشه، فلز و پارچه، چوب هم به دست هنرمندان ایرانی اشکال مختلفی پیدا می‌کند. متناسب با شیوه و نحوه فعالیت هنرمندان صنایع دستی ایران، کار با چوب در خراطی، معرق‌کاری، منبت‌کاری، خاتم‌کاری و مشبک‌کاری دسته‌بندی می‌شود.

نمایی از پیکرتراشی روی چوب از صنایع دستی ایران

هنرمندان ایرانی از چوب برای پیکرتراشی، ارسی‌سازی و سوخت روی چوب استفاده می‌کنند.

8. صنایع دستی سنگی

هنرمندان ایرانی در طول تاریخ فنونی ابداع کرده‌اند که به وسیله آن، سنگ بی‌جان را به محصولاتی هنری تبدیل کنند. قدمت این هنر نیز به خاطر ارتباط دیرینه انسان با سنگ، به دوران باستان بر می‌گردد. پس از کشف سنگ‌های براق و تزئینی، صنایع دستی مرتبط با سنگ رشد قابل توجهی داشته‌اند.

فیروزه‌کوبی از جمله صنایع دستی ایران به شمار می‌رود که به وسیله آن محصولاتی چشم‌گیر به دست می‌آید

سنگ‌تراشی، خراطی سنگ، معرق، حکاکی، مشبک، مرصع‌کاری و فیروزه‌کوبی فنون مختلفی است که در صنایع دستی ایران از سنگ استفاده می‌کنند.

9. نگارگری

از آن جا که نگارگری برای تزئین وسایل مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، با بسیاری از دیگر صنایع دستی ایران ارتباط نزدیک دارد.

نگارگری و تذهیب یکی از صنایع دستی ایران است که هنرمندان در آن، با ذوق و قریحه خود به ترکیب رنگ‌ها و ترسیم نقش‌ها می‌پردازند

تذهیب، نگارگری کتاب و مرقعات، طراحی قالی و گلیم، طراحی قلمی، گره‌کشی، ساخت ابزار و ساخت مهر از رشته‌هایی است که نگارگری در آن نقش دارد.

10. چاپ‌های سنتی

این هنر برای چاپ روی کاغذ و پارچه مورد استفاده قرار می‌گیرد، ولی امروزه در معماری نمای مساجد و بنای تاریخی کاربرد دارد. در مسجد شیخ‌ لطف‌الله اصفهان نمونه‌هایی از چاپ‌های سنتی قابل تشخیص است.

چاپ دستی روی پارچه یکی از صنایع دستی ایران

11. پوستین دوزی

این هنر در میان عشایر مرسوم است، زیرا آنان در طبیعت زندگی می‌کنند و برای مقابله با گرمای هوا باید از پوشینه‌های مخصوصی استفاده کنند. پوست بره و گوسفند موارد اولیه این هنر است.

12. نمدمالی

نمد پشم کوبیده‌شده گوسفند و شتر است و از آن به عنوان فرش، زیرانداز و پتو استفاده می‌شود. نمد هم به صورت خام مورد استفاده قرار می‌گیرد و هم تزئینات و رنگ‌آمیزی‌هایی به وسیله دوخت روی آن انجام می‌شود. ساخت نمد بسیار پر زحمت و طاقت‌فرساست.

تزئین نمد

13. حصیربافی

در مناطق جنوبی ایران که درختان خرما در آن رشد می‌کنند، حصیربافی رواج پیدا کرده است. در این هنر از برگ درخت خرما برای بافت ظرف استفاده می‌شود. البته حصیربافی در مناطق شمالی ایران نیز رواج دارد. در این مناطق به جای برگ درخت خرما، ساقه گندم، نی و انواع ترکه‌ها کاربرد دارد.

کپوبافی که در دزفول رواج دارد، یکی از زیرمجموعه‌های حصیربافی به شمار می‌رود

بوریابافی، چیغ‌بافی، بامبوبافی، کپوبافی، ترکه‌بافی، ارغوان‌بافی، مرواربافی و چم‌بافی از انواع مختلف حصیربافی است که در مناطق مختلف ایران رواج دارد.

14. صنایع دستی چرمی

پوست حیوانات، خصوصا پوست گاو و گوسفند مواد اولیه محصولات پرطرفدار صنایع دستی ایران است. هنرمندان ایرانی چرم را برای حکاکی، سراجی، سوخت روی چرم و معرق مورد استفاده قرار می‌دهند.

معرق و سوخت چرم از صنایع دستی ایران

15. رنگ‌سازی سنتی

رنگ‌سازی و رنگرزی نیاز مبرم هنر نساجی و قالیبافی است. از این رو این هنر به عنوان یکی از صنایع دستی ایران در طول تاریخ گسترش پیدا کرده و از مواد مختلفی همچون روناس، انار، پیاز، لارو حشرات و روغن کوهی، رنگ‌هایی دل‌فریب و چشم‌نواز به دست آورده است. به طور کلی رنگ‌سازان ایرانی از چهار منبع استفاده می‌کردند: گیاهان، حیوانات، مواد معدنی و مواد شیمیایی. مرکب‌سازی هم یکی از زیر مجموعه‌های رنگ‌سازی محسوب می‌شود.

کارگاه رنگرزی

رنگ‌سازی مواد اولیه رنگ‌رزی را فراهم می‌آورد. رنگ‌رزان در کارگاه‌های رنگ‌رزی خود الیاف و پارچه‌ها را رنگ‌آمیزی می‌کنند.

16. پوشاک سنتی

در نقاط مختلف کشور، لباس‌هایی سنتی با استفاده از پارچه‌های مختلف تولید می‌شود و به عنوان یکی از نمادهای فرهنگی هر منطقه به شمار می‌آید. تولید پوشاک سنتی که شامل تن‌پوش‌ها و پاپوش‌های مختلف است، از شاخه‌های صنایع دستی ایران به شمار می‌رود.

پوشاک اقوام مختلف ایران

17. سایر صنایع دستی

در میان صنایع دستی ایران، برخی هنرها گستردگی کمتری دارد. از آن میان می‌توان به صنایع دستی وابسته به کاغذ، صنایع دستی دریایی، صنایع دستی حاصل از تلفیق معماری و صنایع دستی، تجهیزات موسیقی و سازسازی و نقاشی روی استخوان اشاره کرد.

Атауы			Иран өнерінің әлемдік туындыларына және оның даңқына шолу
Ел			Иран

Иранның ежелгі тарихы мен бай мәдениеті бар. Осы екі ерекшелік осы өлкенің мәдениеті мен тарихының көрінісі ретінде ерекше және тартымды формаларға ие болып, бүкіл әлемге қолжетімді және танымал өнімдерді ұсынуы үшін жеткілікті. Мұнда жаһандық деңгейде танымал ирандық өнерді шолу арқылы біз әлемге әйгілі болған кейбір ирандық өнерді қысқаша таныстырамыз.

Иран кілемдерінің әлемге танымалдығы

Барлық ирандық өнердің ішінде кілем өнері ең маңызды және танымал өнерлердің бірі болып табылады. Елдің әртүрлі аймақтарында, географиясы мен мәдениетіне сәйкес, ирандық кілемдердің тоқу әдістері және дизайны мен шикізаты әртүрлі.

Иран кілемі Ахеменидтер дәуіріне (б.з.д. 550-330 жж.) жатады. Тарих бойында ирандық кілемдер түсі мен өрнегі жағынан дамыды, бірақ Иранның көптеген жерінде қолдан тоқылған кілем тоқу үшін қолданылған шеберліктер сол көне өнер болып табылады.

Иран кілемдерін тоқу үшін жүн мен жібек қолданылады, ал жібек жіптер мен жіптерді пайдаланатын кілемдер жақсырақ. Иран кілемдерінің дизайны мен түстері өте алуан түрлі. Иран кілемдерін тоқу үшін қолданылатын ең танымал дизайндардың арасында Шах Аббаси, Слими, Бете Джаке, Дракхари, Іле Көшпелі және Геометриялық үлгілер бар. Кілем тоқу өнері Иранның көптеген қалаларында танымал, бірақ олардың арасында Кашан, Исфахан, Құм, Табриз, Харис (Шығыс Әзірбайжан облысы), Шираз, Керман, Мешхед, Түрікмен, Хамадан және Күрдістан әлемге әйгілі.

Бұл өнер өзінің сұлулығымен бүкіл әлемге әйгілі және Иран мәдениеті мен өнерін баршаға таныстырды. Иран кілемдерінің көптеген үлгілері әлемнің әйгілі мұражайларында қойылған. Иран кілемдерінің кейбір үлгілері сарайлар мен үйлерде кілем ретінде орнатылады.

Поляк сарайындағы парсы кілемі

Сефевидтер билігін (1501-1736 жж.) сол кезде иран кілемдерінің бүкіл әлемге танылған кезеңі деп санауға болады. Ол кезде Тебриз Ирандағы кілем тоқудың негізгі орталықтарының бірі болды және онымен бірге Хамедан, Шуштар, Герат және Кашан тоқымашылары өз заманының ең жақсы, ең әдемі кілемдерін ұсынды.

Шах Тахмасб Сафавидің (б.з. 1524-1576 жж. билік еткен) кілем тоқу өнеріне деген қызығушылығы бұл дамуға негіз болды. Шах Тахмасттың өзі бірнеше кілем жасап, тоқуды бұйырған. Сонымен бірге бұл кілемдер Стамбулдағы Сүлеймания мешітіне сыйға тартылды. Ол қайтыс болғаннан кейін Шах Аббас (б.з. 1587-1629 жж. билік етті) Кашан мен Исфаханда кілем тоқу шеберханаларын ашып, бұл өнерді одан әрі кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл кезеңде Кашанда жібек және алтын жіптерді пайдаланып кілемдер тоқылған.

Польша королі және Литваның ұлы князі, 1587 жылдан 1632 жылға дейін және Швеция королі 1592 жылдан 1599 жылға дейін биліктен кеткенге дейін Польша королі және Литваның Ұлы Герцогі Сигизмунд «Сафар Мұратович» есімді армян кәсіпкерін Тегеранға көлікпен жіберуге жіберді Варшаваға. Бұл кілемдер жібек жіптер мен күміс немесе күміс жалатылған жіптер арқылы тоқылған, теңдесі жоқ талғампаздық пен сапалы.

Үндістандағы Иран сәулет өнері

Иран сәулет өнері бүкіл әлем назарына іліккен ирандық өнердің тағы бір көрінісі. Үндістанның символы саналатын әйгілі Тәж-Махал ғимараты ирандық сәулет өнерімен салынған маңызды ғимараттардың бірі болып табылады. Тәжмахалды сол дәуірдің ең атақты сәулетшілерінің бірі Иса ұстаз немесе молда Муршид Ширази салған.

Тәжмахалдың ішінде үнді мандаласына ұқсаумен қатар, ирандық қолөнердің көне дәстүрлерін де көрсететін қабір бар. Шындығында, Тәжмахал кесене және оның дизайнында ирандық молаларда бұрыннан қолданылған ирандық төртбұрыштар (Пасаргадтағы Кир кесенесі де дәл осындай сәулеттік пішінде) қолданылған.

Дүниежүзілік мұражайларда Иран өнері бар

Тарих бойы Иранның көптеген мәдени және өнер туындылары елден кетті. Бұл жұмыстар қазір әлемнің көптеген мұражайларында қойылған.

Нью-Йорк Метрополитен мұражайы

Бұл Исфахан кілем мұражайында көне Иран тарихы мен исламнан кейінгі Иран тарихына қатысты Хамса Низами кітабы, ирандық жауынгерлік киім және Гаран арыстанының кесеі сақталған.

Ресейдің Эрмитаж мұражайы

Бұл мұражайдың үшінші қабатында Иран өнеріне қатысты бірқатар туындылар сақталған, олардың ең маңыздысы

Әлемдік галереялардағы заманауи Иран өнері

Атақты ирандық суретші Камал әл-Молк (1847-1940 жж.) қайтыс болғаннан кейін Иранда заманауи өнер қозғалысы дүниеге келді. Бұл процесте рөл атқарып, әлемге танымал болған кейбір адамдар:

Сохраб Сепехри

Ол өз туындыларын мистицизм мен будда дәстүрінен шабыттандырған замандас ақын және суретші. Сепехридің суреттері әлемнің әйгілі галереяларында қойылған.

Парвиз Танаволи

Сақ қозғалысының бастаушыларының бірі болды

Атауы			ترمه‌بافی، هنری کهن با طرح و نقشی شاهانه
Ел			Иран
Қалалар

صنایع دستی هر منطقه و جغرافیا، نمادی از فرهنگ و هنر آن سرزمین است. در یزد که یکی از منطق کویری ایران، با آب و هوایی گرم و خشک به شمار می‌آید، ترمه‌بافی به عنوان یکی از صنایع دستی و ترمه به عنوان محصول آن، آوازه و پیشینه‌ای جالب توجه دارند. شیوه بافت و طرح‌هایی که در ترمه به کار می‌رود، به قدری چشم‌گیر است که کمتر گردشگری پس از بازدید از یزد، بدون خرید ترمه این شهر، آن را ترک می‌کند! یزد در گذشته یکی از مراکز اصلی نساجی در ایران بود. از این رو علاوه بر ترمه‌بافی، هنرهایی مانند زری‌بافی، شمدبافی، دارایی‌بافی، چادرشب‌بافی، دستمال‌بافی و احرامی‌بافی در آن رواج داشته است.

تاریخچه ترمه

ترمه نوعی پارچه زیباست که قدمت آن به اوایل دوره صفویه (اوایل قرن شانزدهم میلادی) بر می‌گردد. زرتشتیان را پایه‌گذار هنر ترمه‌بافی و نخستین کاربرد این نوع پارچه را در لباس‌های مذهبی پیروان زرتشت می‌دانند.

دوران شاه عباس صفوی (سلطنت از 1587 تا 1629 میلادی) را می‌توان دوره شکوفایی ترمه لقب داد. بر اساس نقل‌های موجود، در این دوره ترمه بازاری پر رونق داشت و غیاث‌الدین نقشبند یزدی به عنوان یکی از اساتید ترمه‌بافی، حدود 600 هنرآموز را تعلیم می‌داد.

ویژگی‌های ترمه

طرح‌های متفاوت و لطافت بی‌نظیر ترمه، مهم‌ترین تفاوت این نوع پارچه با دیگر پارچه‌هاست. ترمه از تار و پودی از جنس کرک و پشم یا ابریشم بافته می‌شود. رنگ‌های اصلی ترمه، زرشکی، قهوه‌ای، آبی و سبز است و روی این رنگ‌ها، نقش‌هایی نظیر بته‌جقه، گل‌هی شاه‌عباسی، شاخ گوزنی، امیری، راه‌راه (محرمات)، بته‌سروی و بته‌بادامی کار می‌شود. این نقوش به عنوان طرح‌های اصیل ایرانی شناخته می‌شود و از دیرباز نمونه‌هایی از آن‌ها در معماری ایرانی به کار رفته است.

بته‌جقه پرطرفدارترین طرح پارچه‌های ترمه است. در این طرح، سروی خمیده به تصویر کشیده می‌شود. این سرو در عقاید زرتشتیان بیانگر خضوع در برابر معبود (اهورامزدا) و یکی از نمادهای طراحی ایرانی است.

انواع ترمه

ترمه در انواع مختلفی تولید می‌شود که هر کدام از نظر نوع بافت و طرح، با دیگری تفاوت دارد:

• کشمیری: به عنوان یکی از مرغوب‌ترین انواع ترمه به شمار می‌رود و بته‌جقه، شاخ گوزنی و درختی، مهم‌ترین نقوشی است که در آن استفاده می‌‌شود. ترمه کشمیری نیز انواع مختلفی دارد که نوع اعلای آن، ترمه زمردی است. پس‌زمینه نیلی با نقش‌های بته‌جقه و رنگ سبز زمردی، دلیل نام‌گذاری این نوع ترمه است. ترمه امیری نیز یکی دیگر از انواع ترمه اعلای کشمیری است،

• ترمه شال راه‌راه: در دو نوع باریک و پهن تولید می‌شود،

• اتابکی: ماده اولیه آن پشمی لطیف است که آن را به ترمه کشمیری شبیه می‌کند،

• چهرقدی: بیشتر برای بقچه و روسری مورد استفاده قرار می‌گیرد و در دو نوع ترنجی و گل‌دار تهیه می‌شود،

• شال‌بندی: طرحی شبیه لانه زنبور دارد و در هر خانه آن، یک گل یا بته جای گرفته است،

• ترمه شال کرمان: نامی عمومی برای ترمه‌هایی است که در کرمان بافته می‌شود،

• یزدی: در آن از طرح‌های راه‌راه استفاده می‌شود. گل‌های شاه‌عباسی تزئین اصلی این نوع ترمه است.

ترمه یکی از بهترین گزینه‌ها برای انتخاب به عنوان سوغات ایران است

ترمه‌ها بر اساس تعداد رنگ‌های به کار رفته و تراکم بافت، ارزش‌گذاری می‌شود. هر چه رنگ‌های بیشتری در ترمه به کار رفته باشد و بافت آن ریزتر باشد، ارزش آن بالاتر می‌رود. ترمه‌هایی که تراکم بافت بالاتری دارند، در برابر شستشو و نور خورشید بیشتر دوام می‌آورند و بیشتر عمر می‌کنند. البته به دلیل آن که در ترمه از یراق و آستر استفاده می‌شود، بافت آن باید با نهایت دقت صورت گیرد.

شیوه بافت ترمه

امروزه به دلیل رواج ماشین‌های صنعتی، بافت دستی ترمه رو به زوال نهاده است. با این وجود در گذشته بافت ترمه در گروه‌هایی دو نفره انجام می‌شد. برای این کار ابتدا پشم را می‌شستند و چربی‌زدایی می‌کردند. سپس با استفاده از مشتقات گوگرد آن را سفید می‌کردند. گاهی نیز پشم را در چمن‌زار پهن می‌کردند تا شبنم در شب به آن جذب و در روز تبخیر شود و به تدریج، به سفیدی بگراید. پس از سفید کردن، نوبت به رنگ‌کاری پشم می‌رسید که کاری دقیق و حساس بود. رنگرزی در قدیم با استفاده از رنگ‌های طبیعی و گیاهی صورت می‌گرفت.

پس از طی این مراحل، نوبت به استفاده از دستگاه ترمه‌بافی می‌رسید. دستگاه‌های قدیمی به طور کامل از چوب و به دست هنرمند ترمه‌باف ساخته می‌شد. تا چند دهه پیش در یزد، بیش از 500 دستگاه ترمه‌بافی وجود داشت.

دستگاه قدیمی ترمه‌بافی

کاربردهای ترمه

در گذشته مشتریان اصلی ترمه، درباریان و افراد متنفذ بودند، به همین دلیل ترمه بیشتر برای دوخت لباس‌های اشرافی مورد استفاده قرار می‌گرفت. ولی امروزه در زمینه‌هایی همچون تولید وسایل تزئینی، پرده، مبلمان و تولید کیف و کفش نیز از ترمه استفاده می‌شود. از گذشته‌های دور ترمه با هنرهایی مانند سرمه‌دوزی و ملیله‌دوزی تزئین می‌شد و زیبایی دوچندانی پیدا می‌کرد.

Атауы			Шербафи, Иранның шөл дала халқының тоқыма өнері
Ел			Иран

Ертеде Йезд тұрғындары шебер тоқымашылықпен айналысқан және олардың қолөнерінің көпшілігі тоқыма және тоқыма өнеріне негізделген. Басқа да көптеген қолөнер түрлері сияқты бүгінде бұрынғы даңқын жоғалтқан өнердің бірі – тоқыма өнері.

Дараи тоқу, ихрам тоқу, терме тоқу, дәстүрлі орамал мен орамал тоқу сияқты Йездтің дәстүрлі тоқыма өнерінің бүкіл жинағы Шербафи деп аталады. Бұл өнер Йездте және Иранның Кашан сияқты кейбір басқа қалаларында әлі де бар және онымен кейбір суретшілер айналысады. Поэзия тоқуынан жасалған бұйымдарды Йезд кәдесыйларының бірі деп санауға болады.

Шербафи туындыларының мысалы

Шер және шербафи дегеніміз не?

Кейбір тарихи зерттеулер поэзиялық өнердің тарихы ислам діні келген алғашқы ғасырлардан (б.з. жетінші және сегізінші ғасырлар) бастау алатынын көрсетеді, бірақ, бәлкім, шамамен 350 жыл бұрын Ирандағы поэзия тоқуының шарықтау кезеңі деуге болады. Ол кезде Шарбаф суретшілерінің тоқылған маталары үлкен беделге ие болды, нарық гүлденді.

«Шер» сөзбе-сөз адам мен жануарлардың шаштарын білдіреді. Тоқыма өнеркәсібінде сари - жануарлардың жүнінен немесе жүнінен иірілетін мата және онда қолданылатын талшықтар, иірімдер және өрімдер өте нәзік және жұқа. Шер тоқитын машина «Чахарверди тоқу машинасы» деп аталды.

Қолмен тоқылған шер суретшісі өз қолымен тоқылған шербафи көрсетеді.

Жарты ғасыр бұрын кватерниондармен жұмыс істеу өте қиын болды және үлкен тәжірибе мен шеберлікті қажет етті. Бірақ Хабиболла Хатам есімді жас жігіт бұл құрылғыларға енгізген өзгерістермен олармен жұмыс істеу әлдеқайда жеңіл болды. Хатам станокқа «патрон» деп аталатын бөлікті қосып, механизмнің жұмысын жеңілдетеді.

Шер туындылары

Жалпы, поэзия қарапайым мата, әдетте өрнексіз немесе дизайнсыз. Әрине, бұл маталардың көпшілігінде жолақты үлгілер қолданылады. Шербафи көбінесе әйелдер киімі үшін қолданылады. Шер шығаруда қызыл, қызыл, күлгін, сары сияқты жылы түстер қолданылады. Әрине, жасыл және қара түстерді, тіпті гүлді өрнектерді пайдалану сирек емес. Қара және ақ жолақты поэма ерлер киімінде қолдануға арналған.

Өлең екі 1,5 метр өлшемде өрілген. Ондаған жылдар бойы тоқымашылар матаға қандай да бір түрде кепілдік беру және тоқыма ақауы болса, оны ауыстыру үшін матаның үстіңгі және астыңғы жағына өз атауларын қосып келеді. Ертеде тоқымашылық ерлердің кәсібі саналған. Тоқымашы ескі станокпен күніне бір-екі метр мата өндірді.

Тоқу процесінде өндірілген мата жұқалығы мен салқындығына байланысты ыстық аймақтарда көбірек танымал болды. Сондықтан Иранның орталық аймақтарында поэзияның танымалдығы артып, Йезд, Кашан сияқты қалалар оның негізгі тірегі болды.

Жалпы, шер туындыларын бірнеше нәрсеге жинақтауға болады:

1. Алтын тоқу: Бұл матаның түрін тоқуда жұқа алтын талшықтар пайдаланылған. Алтыннан тоқылған маталар көбінесе сарай адамдары мен беделді адамдарға арналған сәнді киімдер жасау үшін пайдаланылды. Алтын тоқу Иранда б.з.б дәуірінен танымал болды.

2. Перде тоқу: Йезде бірнеше жыл бұрын шымылдық тоқу шеберханалары ашылған, бірақ қазір бұл шеберханалардың ізі де қалмады.

3. Көрпе тоқу: Поэзия тоқу үшін қолданылатын төрт қатарлы машиналар көрпе тоқу үшін қолданылған, оның сәндік аспектілері көбірек болды. Бүгінгі күні көрпе тігу үшін ені 3,5 метр маталарды шығара алатын «жеті жіпті тоқыма станоктары» деп аталатын басқа машиналар қолданылады.

4. Түндік тоқу: Түнгі көлеңкелер әдетте екі метрден екі метрге дейін дойбы өрнектермен және индиго, сары, қызыл, жасыл және қара түстерді біріктіріп шығарылды. Түнгі шатыр - төсек орналастырылған мата.

5. Қолорамал: Көшпелі, жібек, жұқа муслин деп үш түрлі тоқылған.

6. Қанавиз: Бұл матаның түрі енді шығарылмайды.

7. Шамадбафи: Жазда көрпе ретінде пайдаланатын мақта немесе жібек мата болды. Бұл матаның жұқалығы мен жеңілдігі оны жаздың жылы түндеріне тамаша көрпе жасады.

8. Ихрам тоқу: Көбінесе қажылар пайдаланатын және оның өлшемдері әдетте 70-ке 100 немесе 90-ға 120 сантиметр болатын.

9. Тіс өру: Зороастриялық киімдер осы матаның түрі арқылы тігілген. Тіс өру өте еңбекті қажет ететін өнер болды, оның бүгінде ізі де жоқ.

10. Дари-Бафи: Дари толығымен жібектен тоқылған және табиғи және өсімдік бояуларымен толығымен боялған мата болды. Бұл өнердің бұйымдары дастархан, ине тігілген сөмке, көрпе жапқыш ретінде пайдаланылды. Дари тоқу әлі күнге дейін тірі өнер, бірақ оның дизайнында бұрынғымен салыстырғанда өзгерістер болды.

Атауы			Күрдістан Калашы, берік және толығымен табиғи аяқ киім
Ел			Иран
Қалалар

Күрд халқының киімі олар тұратын жердің таулы жағдайына сай қалыптасқан. Ғасырлар бойы Күрдістан тұрғындарының арасында ең жақсы аяқ киім мен киім жасау дағдылары туып, дамыды, нәтижесінде ең жақсы тігу әдістерімен қол жетімді ең жақсы шикізатты пайдалану болды. Бұл арада күрд халқының аяқ киімін тігу бұл провинцияда қолөнер саласы ретінде қарастырылады. Күрдтер өз тілінде «Калаш» деп атайтын Гиве – күрд ерлерінің киімінің негізгі бөліктерінің бірі. Күрдтер әдетте ақ калаш кигенімен, бұл жергілікті аяқ киім көк және қызыл түстерде де шығарылады.

Калаштың ерекшеліктері

Жеңілдіктен басқа, дулыға берік болуы керек. Калаш күрд ерлерінің аяғын өткір тастардан және қиын жолдардан өтуден болатын жарақаттардан қорғауы керек. Бұл мәселелер бірнеше ғасырлар бойы танымал және тиімді болған жеңіл, ыңғайлы және өте күшті өнімді шығару үшін дулыға өндірудің қолмен технологиясына әкелді.

Қалыпты аяқ киімнен айырмашылығы, Калаштың оң және сол жұбы жоқ, әр аяқ киімді екі аяққа киюге болады. Әдетте, оның қызмет ету мерзімін ұзарту үшін дулыға жүздерінің орнын анда-санда өзгерту ұсынылады.

Калашта қолданылған материал толығымен табиғи және оны тігуде өнеркәсіптік жабдық пайдаланылмайды. Сондықтан бұл аяқ киімді пайдалану қоршаған ортаның ластануына әкелмейді, ал кәдімгі аяқ киім пластикалық материалдарды пайдалану салдарынан қоршаған ортаны ластайды. Осы мүмкіндіктің арқасында шлемді жууға болады. Әрине, Калаш материалдарының табиғилығы оны бір жерде ұзақ уақыт қалдырса, жәндіктер мен термиттердің шабуылына әкеледі. Сондықтан, егер сіз кружканы сатып алсаңыз және оны біраз уақытқа қалдыруды жоспарласаңыз, оған жәндіктер жақындамауы үшін оған нафталин таблеткасының бір бөлігін немесе темекі салыңыз!

Калаш тігін өнерінің тарихы

Калаштың қалыптасуы мен эволюциясының нақты тарихы жоқ, бірақ кейбір сарапшылар аяқ киімнің бұл түрі мың жылдық тарихы бар деп есептейді. Олардың пайымдауынша, Калаш Фирдоуси кезінде (11 ғасырдың басы) болған және Джионың Сиаваш пен анасын қайтару үшін Түркістанға сапар шегуі осы сөздің дәлелі. Бұл әңгіме бойынша Джо Түркістанда жеті жыл кезіп, ұзақ жолға мықты әрі жеңіл аяқ киімге мұқтаж болған. Сондықтан ол сынапты жаратты.

Ураманат Күрдістандағы Калаштың негізгі бастауы сияқты. Бұл өңірде қалаш өндірісі отбасылық кәсіп болса, әлі күнге дейін кейбір отбасы мүшелері, әсіресе Мариванда бұл өнімді бірлесіп өндірумен айналысады.

Калаш тігу қадамдары

Дулығаның табанын жасау қиын жұмыс және дұрыс дене күшін қажет етеді. Сондықтан, әдетте, отбасылар арасында бұл бөліктің құрылысы ер адамдарға жүктеледі, ал үстіңгі тігу әйелдерге жүктеледі. Табан жасау үшін қызыл, көк түсті мақта маталарды ұзынынан және көлденеңінен кесіп, бүктеп, қағып алғаннан кейін оларды ретімен шашлыққа тартады. Қалаштың табанын керілгеннен кейін соғу үшін қолданылатын ерекше әдіс оның беріктігі мен өнімділігінде ерекше рөл атқарады. Бұл кезеңде маталар сынып кетпес үшін маталар арасынан сиыр терісінен жасалған төрт мықты былғары жолақ өткізіледі. Аяқ киімнің беріктігін арттырудан басқа, былғары жіптер ыстық мезгілде аяқтар көбірек терлегенде дезодорант ретінде әрекет етеді.

Калаш зире әдетте үш жолмен дайындалады:

Матаның едені немесе рельефті немесе стильді терминде

• Мақта жіп пен бірнеше қабат жұмсақ былғарыдан тұратын Аджиде табаны,

• Толық былғары еден.

Кейбір жаңа өнімдерде пластмассадан жасалған табандар да қолданылады, ал дулығаның бұл түрінің табиғи дулығалардың сапасы жоқ.

Табандарды жасаудың келесі қадамы - оларды қажетті өлшемдерге кесу. Содан кейін дулығаның табаны берік болуы үшін әр жұптың бұрыштарына 50-ге жуық ұсақ шеге қағады.

Қалаштың үстіңгі жағы мақта талшықтары арқылы «бидай шоғыры» деп аталатын ерекше әдіспен тоқылады. Бұл жұмыстың қиындығы мен уақытты қажет ететіндігі соншалық, әр жұп қалаштың төбесін тоқуға бес-алты күн кетеді. Үстіңгі тоқу тәсілі берік болумен қатар, ауа алмасуға мүмкіндік береді және ұзақ қашықтықта аяқты шаршатпайды.

Соңғы кезеңде үстіңгі және табан бір-біріне тігілген болуы керек.

Ерлер мен әйелдер калаштары

Ерлерге арналған калаштар ауыр жұмыста және ұзақ жорықтарда төзімділік үшін көтерілген ұштары бар өрескел табаны бар, бірақ әйелдер калаштарының түрлі түсті табандары және әдемірек болып келеді.

Атауы			Күрдістанның қолөнер бұйымдары
Ел			Иран

Иранның қалалары мен облыстарының әрқайсысының өзіндік тарихы бар, сондықтан олардың мәдени көріністері де өте ерекше. Күрдстан бастапқы және ежелгі күрд мәдениеті бар Иран провинцияларының бірі ретінде белгілі бір географиялық аймақта адамдардың наным-сенімдері мен өнерінің өркендейтін жері болды. Күрдістанның қолөнер бұйымдары осы провинцияның мәдениеті мен тарихынан бастау алатын шикізаттарын қолдану арқылы осы провинцияның көрнекті мәдени символдарының бірі ретінде ерекшеленеді.

Күрдістанда ағаштың көп болуы және халықтың көп бөлігі мал өсірумен айналысатындықтан, бұл провинцияның қолөнер бұйымдарына көпшілігі ағаш, жүн және тері шикізатын пайдаланады.

Кілемдер

Иран кілемдері әлемге әйгілі. Иранның кез келген басқа бөліктері сияқты, Күрдістанда бұл ирандық өнім осы провинцияның географиясына сәйкес ерекше түс пен дәмге ие болды және дизайн мен текстурадағы айырмашылықтарын көрсетті. Глимсане негізінен Санандажда тоқылған және Герат кілемдерінен шабыттанған дизайнмен, негізінен гүлді өрнектерге ие. Бұл мотивтердің көпшілігінде өткір бұрыштар бар, бұл қиын таулы аймақтарда өмір сүрудің қиындықтарын еске түсіруі мүмкін.

Күрдістан кілемдері мен кілемдерінде қолданылған мотивтерді әдетте тоқушы ешбір жоспарсыз және толығымен ойша жасайды. Сондықтан оны тоқымашының табиғаты мен өмірінің тікелей әсері деуге болады. Мұндай мәселе Күрдістан кілемдері мен кілемдеріндегі әртүрлі дизайн мен мотивтердің өте жоғары болуына себеп болды, сондықтан екі ұқсас өнімді табу екіталай.

Музыкалық аспаптар

Ағашпен жұмыс істеу – Күрдістандағы ең көне салалардың бірі. Күрдістанның ағаш суретшілері арасында алдар мен жаңғақ ағаштары өздерінің тамаша табиғи түйіндеріне байланысты кеңінен қолданылады. Бұл ағаштардан сәндік бұйымдар, зергерлік жәшіктер, таяқшалар және т.б.

Күрд суретшілері ағашпен жұмыс жасауда үлкен шеберлікке жеткені сонша, Күрдістан музыкалық аспаптар жасаудың маңызды орталықтарының бірі ретінде танымал. Даф, скрипка, шайыр, үш ішекті, каун және сантур күрдістандық суретшілердің бейнелеу өнері оның құрылысында қолданылған аспаптардың қатарына жатады.

Күрдістанның танымал аяқ киімдерінің бірі - жергілікті гиве немесе «калаш». Бұл киім толығымен табиғи, мата мен былғарыдан жасалған және жеңіл болуымен қатар, ол айтарлықтай күшке ие. Күрд ерлерінің тік және тік бұрылыстардан және көптеген биіктерден өтетін ұзақ серуендерге аяқ киім ретінде Калашты таңдауының себебі осы.

Аяқ киімнің үстіңгі бөлігінің құрылымы ауа алмасу мүмкіндігін қамтамасыз ете отырып, аяқтың иісін болдырмайды. Clash тігу әдеттегі аяқ киімнен айырмашылығы сол және оң топсалары жоқ және аяқ киім топсаларының әрқайсысын екі аяққа киюге болатын тәсілмен. Сондықтан олар дулығаның беріктігі мен беріктігін арттыру үшін сол және оң жақ саптың орнын анда-санда ауыстырып отырады.

Күрдістанда киіз тоқыма денені жылытуға жауапты сырт киім ретінде пайдаланылады. Қысым, жылу және ылғалды пайдалана отырып, киізшілер жүнді көп еңбекті қажет ететін және көп уақытты қажет ететін процесте сүртеді, осылайша ол бір бөлікке айналады және оны кесіп, тігуге болады.

Кейбір мамандардың пікірінше, киіз өнерінің тарихы үш мың жылдан астам уақыт бұрын басталады. Керстанда киізден шығарылатын ең маңызды бұйымдардың бірі - бас киімдер, қоржындар, орамалдар және барлық киім түрлері.

Күрдтердің киімін Ирандағы ең әдемі киімдердің бірі деп санауға болады. Бұл көйлектің дизайны тарих бойы анықталған пішінде, тәртіп пен үйлесімділікте және оның әрбір бөлігі үшін нақты қолдануда.

Күрдістанның дәстүрлі тоқыма өнері, оны шілдехана деп те атайды. «Жола» күрд тілінде ұтқырлық пен сергектік дегенді білдіреді және оның осы қол өнеріне қолданылуы тоқымашының жұмыс кезінде орындауы тиіс үлкен ұтқырлыққа байланысты. Шілде өрімдері кілем, төсек жапқыш, күрдтердің дәстүрлі киімдері мен кілемшелерін дайындауда қолданылады.

Күлгін ағаш өзінің әдемі түсімен парсы әдебиетіндегі ақын-жазушылардың назарында болды, бірақ бұл ағаштың күрд халқының көз алдында әсері Күрдістанның қолөнерінде көркем түрде қолданылуымен ерекшеленеді. Осы ағаштан алынған табиғи талшықтарды пайдалана отырып, күрдістандық суретшілер дуршлаг, нан және жеміс себеттер сияқты бұйымдарды тоқады.

Атауы			Мейбод керамикасы, жансыз саздан өнер туындыларын жасау
Ел			Иран

Йаздтың Мейбод қаласында тараған қолөнердің бірі - қыш ыдыс. Мейбод керамикасы - өмір бойы дамып, бүгінде өте әдемі бұйымдар шығаратын ежелгі өнер.

Мейбод керамикасының тарихы

Мейбодтағы қыш өнері мың жылдан астам уақыт бұрын пайда болды. Төрт мың жылға жуық тарихы бар әлемдегі ең көне үкіметтік цитадель ретінде белгілі Нарын қалада түрлі-түсті қыш ыдыстардың сынықтары байқалды. Бұрындары Мейбодтың әр жерінде қыш шеберханалары болған. Бұл шеберханалар Мейбодтың орталық төңірегі «Башниганға» дейін созылды және 40 жыл бұрын қала шегінде қыш пештер жұмыс істеді. Содан бері цехтар мен пештер қала сыртындағы «зауытқа» көшірілді.

Мейбод қыш шеберханалары

Мейбод қыш шеберханаларының көлемі 100-ден мың шаршы метрге дейін жетеді. Олар аймақта көп кездесетін сазды топырақты пайдаланады. Бұрын әр қыш шебері өз бұйымына арнайы белгі қойып, қандай да бір жолмен қол қоятын. Өнімнің түпнұсқалығын көрсетумен қатар, бұл да кепілдіктің бір түрі болып саналды және егер тұтынушы ондағы ақауды көрсе, оны ауыстыра алады.

Мейбод керамикасының түрлері

Мейбод керамикасының шикізатына қарай өзгеретін өнімдерін өндірудің екі әдісі бар. Meybod керамикасының шикізаты екі түрлі: • Балшық, • Кварц, каолин және кремний диоксиді қоспасы болып табылатын ақ саз. Саздан жасалған керамика да екі түрлі болып шығарылады: ақ және түсті. Ақ - қарапайым, түссіз балшық. Құмыралар мен кәстрөлдер әдетте осы әдіспен жасалады. Керісінше, түрлі-түсті қыш ыдыстар әртүрлі түстерге ие және кішкентай және үлкен құмыраларды жасау үшін қолданылады. «Каши» немесе «Нани» (қысқартылған Наини) деп аталатын қыш ыдыстың тағы бір түрі Мейбодта да шығарылады.

Сазбен жасалған Мейбод керамикасының қадамдары

Мейбодтағы керамикалық шеберханалардың айналасындағы топырақтардың қажетті біртұтастығы болмағандықтан, балшық одан да көп қашықтықтан тасымалданады. Ыдыстарды өндіру процесін бастамас бұрын, балшық оның кесектерін бөлшектеу және суды сіңіруді жеңілдету үшін оны соғады. Содан кейін олар су қосып, саз илейді. Бұл процестің нәтижесінде алынған саз 15 күнге дейін ылғалды сақтайды және оны қыш өндірісінде қолдануға болады. Сазды дайындағаннан кейін, ол бөліктерге бөлінеді және бұл бөліктердің әрқайсысы келесі қадамдарға дайын болғанша диірмен тасына ұқсас жалпақ тасқа қайтадан бөлек иленеді. Құмыраның дөңгелегі – вертикаль осі бар ағаш, дөңгелек беттен тұратын құрылғы. Дәстүрлі қыш әдісінде қыш дөңгелегі түбіне құмыра аяқпен бұрылатын табақ орнатылды, бірақ бүгінгі күні қыш табақты айналдыруға қажетті күш механикалық құрылғылар арқылы қамтамасыз етіледі. Керамикалық ыдыстың қажетті пішіні қыш дөңгелекте жасалады, содан кейін қалыптарды кептіру үшін күнге қояды. Ыдыс-аяқтың ылғалдылығы аздап төмендегеннен кейін, егер ол ақ бұйым болса, онда өрнек пайда болады. Бұл рөл «Сузани» деп аталады. Бұл кезеңде түрлі-түсті қыш ыдыстар ине үлгісінің орнына алдын ала дайындалған глазурьмен жабылады. Енді тек қыш күйдіру кезеңі ғана қалды. Жартылай құрғақ қыш ыдыстарды пешке қою қыштың бүкіл беті бірдей қызып, сынғыш болып қалмауы үшін мұқият орындалуы керек.

Кремнийлі балшықтан керамика жасау кезеңдері Плитка деп те аталатын қыш ыдыстың бұл түрін жасауға қажетті тас Мейбодтан бірнеше шақырым жерде орналасқан Казвин провинциясынан әкелінеді. Ыдыс-аяқтың осы түріне арналған шикізатты дайындағанда, жарылып кетпес үшін оған аздап шыны шаңын қосады. Мұндай қыш ыдысты пешке екі рет қою керек. Екі рет пісіріп, суытқаннан кейін оған суретшінің қалаған үлгілері жасалады.

Мейбод керамикасын бояу үшін қолданылатын әдіс «асты бояу» деп аталады. Ыдыс-аяқты бояғаннан кейін, шыны қолданатын оны глазурлеудің уақыты келді: Біріншіден, әйнекті ұсақтап, ұнтақтағаннан кейін оған аздап су, трагакант, кейде мыс үгінділерін қосып қою сұйықтық жасайды. Бұл сұйықтық қыш ыдыстың бүкіл бетіне жайылып, пешке қайтарылады.

Мейбод керамикасында қолданылатын өрнектер

Бұрын қыш бұйымдарға ою-өрнек жасау өте қиын әрі еңбекті қажет ететін. Бір жағынан өсімдік тектес шикізаттан бояу алу қиын болса, екінші жағынан өрнектерді жүзеге асыру үлкен шеберлікті, шеберлікті қажет етті. Бірақ бүгінде химиялық өнімдердің кеңеюімен жасыл, көк, қара және қызыл түстер құмырашылар үшін өте қолжетімді.

Ыдыс-аяққа әртүрлі ою-өрнектер салынған, олардың кейбіреулері: балық оюы, күн ханымы, құс немесе чугорг, шит, бел, той бұйралары, тау жотасы, жеңіс аркасы, тәж, қарапайым және қарапайым емес махрамати, тау жотасы, қос қырлы, ине, чадишог (чадар-шаби), лозендиха, лозендиха, г. қандог, ешкінің басы, ханюог, дастархан және дастархан тәрізді кунде, арбанди, шабандоз. Бұл дизайндардың ішінде ең көп таралғандары - балық, күн ханымы, гепард және торғай. Күн мотиві (Хоршид Ханум) Мейбод тақтайшаларындағы ең көп таралған мотивтердің бірі болып табылады, ол Мейбод аймағының жылы және жарқын күнін білдіреді. Мейбод тақтайшаларына қашалған басқа мотивтер осы қаланың өмірі мен тарихынан шабыттандырады.

Атауы			Зилу, көздің жауын алатын өнермен және толығымен табиғи материалдармен жасалған ирандық туынды
Ел			Иран
Қалалар

Зилу – табиғи материалдардан тоқылған ирандық төсегіш. Зилубафи – ирандық өнердің әсемдігінің белгісі. Ирандағы зилу тоқыма өнерінің пайда болуы туралы нақты пікір айту мүмкін емес, бірақ бүгінде Мейбод қаласы Ирандағы зилу тоқуының негізгі орны болып саналады. Бұл қалада зилу тоқу шеберханалары бар, онда тігіншілер осы саламен айналысады.

Зилубафидің тарихы

Кейбіреулер Зилубафиге кілемше тоқу әсер еткен және кілемше тоқу өнерінің неғұрлым жетілдірілген түрі деп санайды. Тарихи мәтіндерде Зилудың пайда болған уақыты туралы ешқандай түсініктеме берілмейді. Қолда бар мәтіндердің көпшілігі ислам діні Иранға келгеннен кейін байланысты және оларда мешіт немесе діни жерді сипаттау шеттерінде Зилу да айтылады. Дегенмен, Зилубафидің шығу тегі Иранға ислам діні келгенге дейін (б.з. 7 ғ.) басталғанға ұқсайды.

Йезд провинциясының мешіттерінде бар ескі зиллоларды Мейбоди суретшілері тоқады. Сондықтан Мибодты Зилоның пайда болуының бастауы деп санауға болмайтынына қарамастан, тарихи кезеңдердің көпшілігінде бұл қалада бұл өнердің гүлденуі туралы келісе аламыз.

Хижраның 808 жылы (григорияндық 1405 ж.) тоқылған ең көне Зилу қазір Зилу және Мейбод қыш ыдыстары музейінде сақтаулы. Ақдадағы Джаме Хафтар мешітінің зилуі, Йезд қаласындағы Амир Чахмақ мешітінде ілулі тұрған Зилви (хижраның 11-ші ғасырына қатысты 17-ші ғасырға балама) және Рокнабад мешітінің ескі Зилвиі маңызды Зилви болып табылады. 1188 хижра (1774 ж.) күні Мейбод қаласындағы 24 кілемше жасалған ең керемет зиллолардың бірінде ойып жазылған.

Зилудың ерекшеліктері

Зилудың сыртқы түрі қарапайым және берік мата болып саналады. Мақта жіптерін пайдалану бұл матаны шөлдің ыстық және құрғақ табиғатына қолайлы.

Зило мақта жіптерден тоқылады. Осы себепті, Зилубафи мақта тоқу кеңінен таралған жерлерде танымал болды. Ертеде мақтаны алдымен иіру доңғалақтарының көмегімен иірілген жіпке айналдырған, содан кейін оны иіру және тоқыма ретінде пайдалану үшін орамға айналдырған. Бұл жіп жергілікті терминде «Хари» немесе «ресми жіп» деп аталады. Ресми жіп күшті жіп болды және жақсы құрылымы бар, ол төзімді зилос жасай алады.

Түс және текстура

Зилу тоқу үшін қолданылатын машина кілемше мен кілемге ұқсайды. Зилу текстурасы үшін бұл мата тоқылған, бірақ беттік бірлікке келетін зилу жіптерінің саны кілем жіптерінен екі есе көп. Дәл осы нүкте Зилудың кілемге қарағанда төзімділігі мен беріктігін көрсетеді, кілемнің өсімдік талшықтарымен және кілемнің жүннен тоқылғандығымен ерекшеленеді. Зилудың екі жағын тоқып, әр жағынан бөлек өрнек салуға болады. Қолдану кезінде екеуін де осындай зилоға қолдануға болады.

Табиғи шикізатты қолдануға және акрил және полиэфир талшықтарының болмауына байланысты Зилу тері экземасы бар адамдар үшін өте пайдалы. Иран кілемдерімен салыстырғанда Зилу дизайнында түс алуан түрлілігі аз. Зилу әдетте көк және ақ түстермен тоқылады, бірақ оның құрылымы үшін сарғыш, жасыл, қоңыр, қызыл және қызыл түстер де қолданылады. Зилуда пайдаланылған түстер өсімдік материалдарынан алынған. Олар қызыл түстер үшін руна, көк түстер үшін индиго, қоңыр түстер үшін былғары пайдаланады.

Зилудың қарапайымдылығы мен түс үйлесімі оның және ислам мешіттерінің ішкі сәулетінде қолданылатын тақтайшалардың арасындағы ең жақсы үйлесімділікті жасайды. Осы себепті көк және ақ тақтайшалар мешіттерді жиһаздауға арналған танымал кілемдердің бірі болып саналады.

Көгілдір зилулардың жанында қызыл зилулар үйлерде ең көп қолданылған. Барлық зилулардың арасында жасыл және қызыл түстері барлар әдетте басқаларға қарағанда жақсы деп саналады.

Мейбод - әлемдік Зилу қаласы

Мейбодтағы Зилубафидің танымал болуына байланысты бұл қала 2018 ж. Ол Англияда орналасқан Дүниежүзілік қолөнер кеңесінің дауыс беруімен Зилу әлем қаласы деп жарияланды. Қазіргі уақытта Зилу үйде және шеберханада шығарылады. Зилу компаниясының бұл қаладағы жылдық өнімі 100 000 шаршы метрге жетеді.

Атауы			منبت‌کاری آباده، هنری بی‌نظیر با شهرتی جهانی
Ел			Иран
Қалалар

منبت‌کاری هنری است که در آن نقش‌ها به صورت برجسته روی زمینه کار به وجود می‌آیند. این هنر ممکن است روی مواد اولیه متفاوتی اجرا شود، ولی منبت‌کاری روی چوب، مشهورترین و زیباترین نوع منبت است. این نوع منبت، به صورت کنده‌کاری روی چوب انجام می‌شود. هر چه جنس چوب محکم‌تر و بافت آن فشرده‌تر باشد، منبت‌کاری زیباتر و بادوام‌تر خواهد بود، از این رو چوب درختان گردو، شمشاد و گلابی در منبت‌کاری کاربرد فراوان دارد.

در برخی دیگر از هنرها که روی چوب اجرای می‌شود، مانند خراطی و معرق‌کاری، کنده‌کاری روی چوب انجام می‌شود، به همین خاطر می‌توان آن‌ها را شکل خاصی از منبت‌کاری به شمار آورد.

ریشه نام منبت‌کاری

ریشه کلمه «منبت» از «نبات» و روییدن گرفته شده است. گویا هنرمند منبت‌کار با هنر خود، روی چوب، سنگ یا فلز بی‌جان، نقش یک گیاه یا جانور جان‌دار را خلق می‌کند و به آن حیات می‌بخشد!

تاریخچه منبت‌کاری

منبت‌کاری مثل بسیاری دیگر از صنایع دستی، در بستر جامعه شکل گرفته و به تدریج تکمیل شده است. از این رو نمی‌توان تاریخ دقیق شکل‌گیری آن را حدس زد. اما بر اساس نظر کارشناسان، منبت‌کاری موجود روی یک لنگه در چوبی در مسجد جامع عتیق شیراز (قرن نهم میلادی)، قدیمی‌ترین منبت موجود است.

برخی محققان شکل‌گیری هنر منبت‌کاری را به پیش از ورود اسلام به ایران در قرن هفتم میلادی نسبت می‌دهند، با ورود اسلام و اقبال به ساخت مسجد در ایران، منبت‌کاری هم پا به پای بسیاری دیگر از هنرها رشد کرد و به بلوغ رسید. منبت‌کاری علاوه بر تزئین در و پنجره مساجد، در ساخت منبر و رحل قرآن نیز کاربرد دارد.

اما دوره اوج هنر منبت‌کاری را باید در زمان صفویان (1501 تا 1736 میلادی) جستجو کرد. در آن دوره بسیاری از هنرمندان به اصفهان که پایتخت این حکومت بود، کوچ کردند تا در ساخت بناهای آن دوره سهیم باشند. شهر گلپایگان که در نزدیکی اصفهان قرار داشت، به تدریج به مرکز اصلی تجمع و تبادل تجربه استادکاران منبت تبدیل شد.

پس از سقوط سلسله صفویه و بروز ناآرامی‌های طولانی‌مدت در ایران، رشته‌های مختلف هنری مجالی برای بروز پیدا نمی‌کردند، از این رو هنرمندان منبت‌کاری در گلپایگان و آباده تمرکز پیدا کردند و در دیگر نقاط کشور، اثری از این هنر مشاهده نمی‌‌شد. بی‌توجهی به منبت‌کاری تا اوایل قرن بیستم ادامه داشت، ولی در این دوره با رشد توجهات به «صنایع مستظرفه» استادکارانی که در این هنر باقی مانده بودند، به آموزش شاگردان جدید پرداختند و منبت‌کاری جانی دوباره گرفت.

منبت‌کاری در آباده

منبت‌کاری روی چوب، یکی از مهم‌ترین صنایع دستی آباده است. از این رو این شهر در سال 2017 میلادی گواهی ثبت نشان جغرافیایی بین‌المللی منبت را دریافت کرد و فنون اجرای منبت در آباده، در فهرست آثار ناملموس ایران به ثبت رسید. پس از آن، آباده در سال 2019 میلادی به عنوان شهر جهانی منبت لقب گرفت.

بر اساس برخی آمارها در این شهر 150 کارگاه منبت‌کاری خانگی یا تجاری با حضور نزدیک پنج هزار هنرمند منبت‌کار فعالیت می‌کننددر حال فعالیتند. زنان آباده نقش ویژه‌ای در این هنر ایفا می‌کنند، به طوری که از میان کارگاه‌ها، برخی به صورت اختصاصی به آنان تعلق دارد.

برخی از محصولات نفیس منبت‌کاری که در آباده یا دیگر شهرهای ایران تولید شده، در موزه‌های مهم جهان، مانند موزه ویکتوریا و آلبرت انگلیس نگهداری می‌شود. احمد امامی، یکی از نام‌آشناترین اساتید منبت‌کاری محسوب می‌شود که در آباده متولد شده است. وی علاوه بر نقشی که در گسترش این هنر بر جا گذاشته، آثار گران‌بهایی را نیز آفریده است. شاهکار منبت‌کاری «کاخ مرمر» یکی از یادگارهای جاودانه این استاد بزرگ است. علی و محمدطاهر، دو فرزند او نیز جزء نام‌های بزرگ این هنرصنعت به شمار می‌روند که شاگردانی بسیار تربیت کرده‌اند.

کاربرد منبت‌کاری

منبت‌کاری تقریبا در هر وسیله‌ای که با چوب تولید می‌شود، قابلیت اجرا دارد. جعبه جواهرات، مجسمه، عصا، در و پنجره، مبلمان و نمونه‌هایی از لوازم منزل، از جمله محصولاتی است که با هنر منبت‌کاری زینت پیدا کرده است. منبت‌کاری در تزئین بناهای مختلف ایران کاربرد داشته و حتی در سقف برخی بناها، همچون عمارت هشت‌بهشت اصفهان، نمونه‌هایی اعلا از این هنر مشاهده می‌شود.

Атауы			صابون مراغه، محصول بهداشتی طبیعی و بدون زواید شیمیایی
Ел			Иран
Қалалар

امروزه صابون یکی از پرکاربردترین مواد در صنایع بهداشتی و آرایشی است، ولی در بیشتر صابون‌های امروزی، از مواد شیمیایی استفاده شده است، موادی که نه تنها برای تولید آن آسیب‌های زیادی به محیط زیست وارد می‌شود، بلکه مصرف بیش از اندازه‌اش موجب آسیب به پوست خواهد شد. در این میان اما، هنوز گونه‌هایی از صابون‌های قدیمی وجود دارند که حائز این ویژگی‌های نامطلوب نیستند. صابون مراغه که به عنوان یکی از سوغاتی‌های این شهر شناخته می‌شود، یکی از همین انواع صابون است که در تولید آن روشی سنتی به کار گرفته می‌شود.

مراغه که به عنوان دومین شهر بزرگ و پرجمعیت استان آذربایجان شرقی شناخته می‌شود، آثار تاریخی و طبیعی فراوانی دارد. علاوه بر این جاذبه‌ها، برخی محصولات کشاورزی و دامی این شهر نیز شهرت فراوان دارند که صابون مراغه یکی از آن‌هاست.

پیشینه و خواص صابون مراغه

حداقل از 150 سال پیش تاکنون، مراغه به ساخت صابون‌هایی طبیعی شهرت داشته است. این صابون‌ها به خاطر روش تولید و موادی که در ایجاد آن مورد استفاده قرار گرفته، تا بیش از 10 سال خواص خود را حفظ می‌کنند و قابل استفاده هستند. به عقیده مردم مراغه، صابون مراغه هر چه بیشتر بماند، مرغوب‌تر می‌شود و اثر شویندگی بهتری بر جای می‌گذارد. استفاده از صابون مراغه برای کسانی که پوست‌ بسیار چرب دارند، توصیه شده است. پوست پس از استفاده از این صابون بسیار نرم می‌شود.

صابون مراغه را در سه رنگ سفید، زرد و سیاه می‌سازند. صابون سیاه از ضایعات دیگر صابون‌ها ساخته می‌شود و قیمت و پاک‌کنندگی کمتری دارد. البته گاهی به صابون سیاه سدر و حنا اضافه می‌کنند تا خواص آن بیشتر شود. این نوع صابون‌ها به عنوان جایگزین‌هایی برای شامپوهای شیمیایی، در شستن سر به کار می‌رود و در تقویت پیاز مو و دفع شوره و ریزش مو، مفید است.

در بین انواع صابون‌های مراغه، صابون زرد به دلیل برخورداری از ph مناسب و میزان کنترل‌شده‌ای از اسیدها، محبوبیت بیشتری دارد. این نوع صابون کمترین حساسیت‌های پوستی را، حتی در بین گروه‌های حساس، به دنبال دارد.

استفاده از صابون مراغه برای شستن عمق موی سر، موجب می‌شود چربی‌های زائد از آن زدوده شود و آلودگی‌هایی که موجب آسیب دیدن مو می‌شود، از بین برود. صابون مراغه بر خلاف شامپوهای رایج، منافذ پوست سر را باز می‌کند تا ترشحات غددی به نحو بهتری انجام شود.

سلامت و خواص منحصر به فرد صابون مراغه سبب شده این محصول در کشورها و مناطق همسایه ایران، مانند ترکیه، قفقاز، آسیای میانه و عراق، مشتریان زیادی پیدا کند.

صابون مراغه و نان سنگک!

نان سنگک یکی از نان‌های سنتی ایرانی است که در تنور و روی سنگ‌ریزه‌های داغ پخته می‌شود. این نان در سرو بسیاری از غذاهای سنتی ایران، مانند دیزی و کله‌پاچه، مورد استفاده قرار می‌گیرد. شیوه پخت نان سنگک سبب شده مزه آن ویژه و پرطرفدار باشد.

نانواهای سنگکی برای آن که سطح سنگ‌ریزه‌های داخل تنور برای پخش و پخت خمیر مناسب شود، از گذشته‌های دور تخته‌ای سنگین از جنس چوب را به صابون آغشته می‌کنند و روی سنگ‌ریزه‌ها می‌مالند. این کار هم سطح سنگ‌ریزه‌ها را یک‌دست می‌کند، هم از چسبیدن سنگ‌ریزه به خمیر جلوگیری می‌کند و هم باعث می‌شود خمیر به خوبی برشته شود. از آن جا که صابون مراغه از مواد کاملا طبیعی درست شده، در بین نانواهای سنگکی به عنوان یکی از سالم‌ترین گزینه‌ها شناخته می‌‌شود.

شیوه ساخت صابون مراغه

در تولید صابون مراغه، چربی حیوانی مهم‌ترین ماده اولیه است. از آن جا که مراغه به عنوان قطب تولید صابون شناخته می‌شود، از همه شهرهای اطراف پیه‌های (چربی‌های زائد) حیوانی را جمع و به این شهر منتقل می‌کنند. سپس این پیه‌ها را در دیگ‌های بزرگی گرم می‌کنند و به آن سود سوزآور می‌افزایند. سود سوزآور یا سدیم هیدروکسید ماده جامد سفیدرنگی است که در تماس با پوست انسان می‌تواند سوختگی شیمیایی به وجود آورد، ولی در صنعت صابون‌سازی استفاده فراوان دارد. این ماده از ابتدا توسط صابون‌سازان کشف و برای تولید آن به کار برده شد. پس از قالب‌گیری صابون به شکل جامد درمی‌آید و آماده استفاده می‌شود.

Атауы			Табриз былғары, стильді және берік кәдесый жасау үшін ұсыныс
Ел			Иран
Қалалар

Адамзат жануарлардың терісін кейбір құралдар мен жабдықтарды жасау үшін қолайлы шикізат ретінде пайдалану мүмкіндігі туралы бұрыннан білді. Техникалық және ғылыми прогрестен кейін былғары илеу адамға тез бұзылатын теріні тұрақты, тұрақты және икемді табиғи материалға айналдыруға мүмкіндік берді. Ежелгі адам қол жеткізген технологиялардың бір бөлігі тері мен былғарыны пайдалануға негізделген.

Былғары және оның қолданылуы

Былғары киім (сырт киім, курткалар, аяқ киім, белдіктер мен қолғаптар) және сөмкелер сияқты керек-жарақтарды өндіруде қолданылады. Бүкіл әлемде былғары өнеркәсібі бизнесінің құны 500 миллиард доллардан асады. Дүние жүзіндегі былғары саудасының көп бөлігі қазіргі уақытта Италия мен Түркияға арналған, бірақ бұл елдердегі өндіріс цехтары шикізатының маңызды бөлігі ирандық жануарлардың терісі болып табылады.

Иранда былғары және былғары бұйымдарын шығаратын бірнеше ірі орталықтар бар және олардың бірі Табриз. Тебриз былғары Иранда және әлемде ең жақсы былғары түрлерінің бірі ретінде танымал және оның өнімдері, әсіресе Табриз былғары аяқ киімінің ежелгі тарихы бар. Табриз былғары аяқ киімдері 2018 жылы Иранның материалдық емес ұлттық мәдени туындыларының бірі ретінде тіркелді.

Ирандағы былғары өнерінің тарихы

Иранда былғары жасаудың дәстүрлі өнері «Сараджи» деп аталады. Сонау ерте заманнан бері ирандық былғарыдан сөмке, аяқ киім, белдік, әшекей бұйымдар, ат ер-тұрмандары және әртүрлі бұйымдарды әшекейлеуде қолданылған. Кейбір тарихи құжаттар Иранның тері өнеркәсібі моңғол шапқыншылығынан кейін (ХІІІ ғасыр) гүлденгенін және Тебриз, Шираз сияқты қалалардың бұл салада өз дәуірінің көшбасшысы болғанын көрсетеді.

Табриз терісі кейінгі кезеңдерде де өз орнын сақтап қалды және Ресей, Осман және Үндістан сияқты елдерде көптеген жанкүйерлерге ие болды. Сондықтан болар, Иран қалаларының ішінде алғашқы былғары зауыты 1929 жылы (1308 ж.) Табризде ашылды. Тарихшылардың айтуынша, ол кезде Табриз әлемдегі ең үлкен былғары аяқ киім мен сөмке базары болған.

Тебризден кейін Хамедан, Тегеран, Исфахан сияқты қалаларда да осындай зауыттар бар. 20 ғасырдың басынан бастап Иранда былғары өнеркәсібінің кеңеюіне қарамастан, Табриз тері өз орнын сақтап қалды. Қазіргі уақытта Иранның былғары аяқ киімінің 40%-ға жуығы Табризде шығарылады. Бұл қала сондай-ақ Иранның басқа да былғары бұйымдарының негізгі өндірістік базаларының бірі болып табылады және Тебриздегі былғары саласындағы белсенді цехтардың саны шамамен бес мың бірлікке жетеді.

Табриз былғарысының сипаттамасы

Бүгінгі таңда былғары бұйымдарын өндіру өнеркәсіптік әдістермен жасалғанымен, Табризде дәстүрлі өндіріс цехтары әлі де жұмыс істейді. Табриз былғары бұйымдары икемділігімен, беріктігімен және жайлылығымен танымал. Табриз терісі әдетте осы қаланың айналасындағы жануарлардың терісінен алынады және сапасы жақсы. Мамандардың пайымдауынша, табиғи далада мал бағу және ластануы аз Әзірбайжан аймағының климатында өмір сүру оның тері сапасын арттырады. Осыған сәйкес, Әзірбайжанның бүкіл аймағының ішінде Моған аймағының малынан алынған былғары терінің ең жақсы және ең жақсы түрі болып табылады.

Әзірбайжан аймағында былғары өнеркәсібін кеңейту және былғары бұйымдарын өндіру үшін қолайлы шикізат болғанымен, инфрақұрылым мен инвестицияның жоқтығы тері шикізатын экспорттауды күшейтті. Табризде былғарыдан жасалған бұйымдарды жасау үшін терінің барлық түрлері пайдаланылады; Табиғи буйвол былғары болып табылатын Шебродан бастап, оның қалың және біркелкі емес сыртқы түрі көптеген желдеткіштерге ие, ол қой, сиыр және ешкі терісінен алынған Нубукқа дейін.

Табриз толық былғары аяқ киімдері осы қаладағы былғары өнеркәсібінің маңызды өнімдерінің бірі ретінде белгілі. Аяқ киімнің бұл түрі ыңғайлы болумен қатар соққыға төзімділігі жақсы және аяқ киімнің ең берік түрлерінің бірі ретінде белгілі. Химиялық процестерден алынған материалдармен алынатын бүгінгі аяқ киімдерден айырмашылығы, Табриз толық былғары аяқ киімінің аяқ терісімен жақсы үйлесімділігі бар. Аяқ киімнің бұл түрін кез келген туристің ең жақсы саяхат кәдесыйларының бірі деп санауға болады; Практикалық, стильді және өте берік өнім! Осы қаланың ортасында орналасқан Тебриздің үлкен аяқ киім және былғары базары осы қаланың тері өнімдерін көруге және сатып алуға жақсы орын.

Атауы			Тебриз кілемі, Иран кілемінің ең нәзік түрі
Ел			Иран
Қалалар

Табризде көптеген қолөнер және өнер бар, бірақ Табриз кілемдерінің атағын басқа қолөнер және өнер түрлерімен салыстыруға болмайды. Тебриз кілемі өзінің ерекше өрнектерімен сонау ерте заманнан бері баршаның назарын аударып, бүкіл әлемге танымал.

Табриз кілемінің ұзақ тарихы бар. Табриздегі кілем тоқу тарихы Сефевилер дәуірінен бұрын (б.з. 16 ғ.) бастау алатыны сөзсіз, бірақ бұл кезеңде кілем тоқу өнерінің кеңеюімен Табриз кілемі де қарқынды өсуді бастан кешірді. Осы кезеңде осы өнерге мән беру кілемде қолданылатын өрнектердің көбеюіне және кілемдердің жаңа жерлерге жетуіне себеп болды. Осы кезеңде Табриз кілемі талғампаз бұйымға айналып, патша сарайында көзге түсті.

Табриз кілемінің ерекшеліктері

Табриз кілемі тік дарс арқылы тоқылады, ал кейбір көшпелілер жатып немесе көлденең дарс пайдаланады. Мұндай тіректерді пайдалану оларды тасымалдаудың қарапайымдылығына байланысты. Кілем тоқу үшін тоқымашы әдетте тақтаға отырып, ойындағы бұрынғы жоспар немесе жоспар негізінде түйіндерді салады.

Табриз кілемінің өлшемдері

Табриз кілемдерінде белгілі өлшемдер көбірек танымал, мысалы, екі-үш метр, 2,5-3,5 метр және үш-төрт метр. Бұрын Табриз кілем тоқу үшін басқа өлшемдер де қолданылған, бірақ бүгінде карталар мен есіктер осы үш танымал өлшемнің біріне сәйкес келетін етіп жасалған. Соңғы жылдары дөңгелек және көпбұрышты кілемдер танымал болды. Табриз кілеміндегі басқа ерекшеліктерге қарағанда ерекше көзге түсетіні – түстің балғындығы мен түстердің бір-бірімен жанды үйлесуі.

Табриз кілемдерінің дизайны

Қазіргі кезеңде әртүрлі дизайнды пайдалану қарастырылды. Табриз кілемдерінің әртүрлі дизайнының ішінде Мустофи дизайны, мандаринді шырышты, шілтерлі шырышты, таңғыш, балық өрнегі немесе Герати, ваза, Минахани, ағаш, бейне, бақ немесе Гүлстан мен Шекаргах көбірек танымал. Табриз кілемінің дизайны әдетте бос емес және егжей-тегжейге толы және онда бос кеңістік азырақ көрінеді. Жалпы, Тебриз кілемі дизайны мен өрнегі жағынан ирандық кілемнің басқа түрлеріне қарағанда алуан түрлілігі мен түс үйлесіміне ие.

Текстура әдісі және сипаттамалары

Әзірбайжанда тоқылған кілемдердің ең маңызды ерекшелігі - оларда түрік түйінінің қолданылуы. Тебриз кілемдерінде қолмен байланған ирандық кілемдердің көптеген түрлерінен айырмашылығы, ілгектер тоқу үшін қолданылады.

Төзімділік пен талғампаздық әкелетін текстураның жоғары тығыздығы Табриз кілемінің тағы бір ерекшелігі болып табылады. Түрік түйінін пайдалану тоқымашыға нәзік дизайн жасауға мүмкіндік беретін себептердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, Табриз кілемінде қада биіктігі қысқа болғандықтан, өрнектер мен ою-өрнектер айқынырақ және түстер арасындағы шекара айқынырақ. Бұл қасиет Тебриз кілемінің қалыңдығының кейбір басқа ирандық кілемдерге қарағанда аз болуына себеп болады. Осы ерекшелігіне байланысты Табриз кілемі аз жұмсақ және аздап құрғақ және өрескел көрінеді.

Табриз кілемінің жібі әдетте мақтадан, ал оның өрімі жүннен жасалады. Көптеген басқа ирандық кілемдер сияқты, Табриз кілемінде де кілемнің беріктігі мен төзімділігін арттыру үшін түйіндерге екі өрім тоқылады. Әр қатардың арасында, дафтин деп аталатын құралдың көмегімен, ілмектерді қысу және жақсырақ біріктіру үшін түртеді. Содан кейін олар арнайы қайшымен артық түктерді жинайды. Жаңа тоқымаларда жеңіл көлеңкелерді жасауға көбірек көңіл бөлінеді, бұл дизайнға тереңдік береді және оны бұрынғыға қарағанда айқынырақ етеді.

Табриз кілемінің шекарасы

Иран кілемдерінде жиектер әдетте жақтау ретінде тоқылады. Табриз кілемінің де жиегі бар, бірақ бұл жиек дизайнер мен тоқыманың талғамына байланысты. Кейбір жиектер екі тар бүйір жолақтары және қалың ортаңғы жолақтары бар үш тар жолақтан тұрады. Жолақтардың әрқайсысының ішінде арнайы ою-өрнектер де тоқылған. Кейде кілемнің негізгі бөлігінің мотивтерінің бір бөлігі жиектерге еніп кетуі мүмкін.

Атауы			Вернибафи, Арсбаран көшпелілерінің төл өнері
Ел			Иран

Кілем ең көне жер төсеніштерінің бір түрі болса керек. Кілемнің бұл түрінің текстурасы Иранның әртүрлі аймақтарында әртүрлі жолдармен таралған және бүгінде ол Иранның мәдени қазынасы мен қолөнерінің бірі болып саналады. Верни - текстурасы Шығыс Әзірбайжанның Арсбаран аймағының көшпелілері арасында кең таралған кілем түрлерінің бірі. Бұл әдісті қолдану тоқыма өнерінің 2011 жылы Иранның материалдық емес ұлттық туындыларының бірі ретінде тіркелуіне себеп болды.

Верни дегеніміз не?

Верни - кілемнің түрі, оны «ине кілем» деп те атайды. Кілемнің бұл түрінде кәдімгі кілемдерден айырмашылығы, өрім өрнектерді жасау үшін пайдаланылмайды, бірақ өру өте нәзік және жіптер өрнектерді жасауға жауап береді. Верни тоқу Арсбаран көшпелілерінің қыздары мен әйелдері арасында танымал, бірақ Ардебил мен Батыс Әзірбайжанның әртүрлі аймақтарында варни тоқу үлгілері де бар. Олай болса, кейбір қалаларда кейбір өнерпаздар айналысқанымен, тоқымашылықты ауылдық және көшпелі өнер деп санау керек.

Верни бір жолмен тоқылады және кілем тәрізді қалыптасады, негізгі өрімді өру және өру арқылы өткізу және жіпті орамға орау стилінде. Тоқу тік тоқыма станоктарында орындалады және оның құралдары кілемге ұқсас. Дефе (кілем тоқудағы дафтинге ұқсас құрал), қайшы (қатар біткеннен кейін артық жіптерді кесуге арналған) және пышақ (байлаудан кейін артық жіптерді кесуге арналған) верни тоқуының маңызды құралдары болып табылады.

Вернибафи өнімдері көбінесе төсек жапқыш, астыңғы төсеніш және төсек жапқыш ретінде қолданылады.

Тоқу тарихы

Көшпелілер арасында білім, әдетте, төстен төске ауысатындықтан және олардың әдет-ғұрпы мен мәдениеті туралы жазбаша еңбек болмағандықтан, верни тоқудың бастау нүктесі ретінде нақты датаны атап өту мүмкін емес, бірақ верни тоқу кілем тоқудан әлдеқайда ескі екені сөзсіз. Осылайша, Вернибафидің жасын кем дегенде 200 жыл деп санау керек. Мамандар Арсбаранды тоқымашылықтың негізгі шыққан жері деп есептейді және бірте-бірте бұл аймақтың көшпелілерінің қозғалысымен тоқыма өнері Моған жазығына және басқа аймақтарға тарады. Кейбір мұражайлар мен жеке қазыналарда Вернидің Қаджар дәуірінен (19 ғ.) және одан бұрынғы үлгілері бар. Табриз, Калибар, Варзган және Ахар Шығыс Әзірбайжан провинциясындағы лак өндірісінің маңызды аймақтары болып табылады.

Соңғы бірнеше онжылдықта Вернибафи құлдырауымен бетпе-бет келді, бірақ бұл түпнұсқа өнердің ұлттық тіркелуі және оның өнімдерінің экономикалық нарығын құру күш-жігері Вернибафиге деген назардың тағы да артуына себеп болды. Дегенмен, лакпен тоқудың кейбір топтық шеберханаларының құрылуы лакпен тоқуда қолданылатын бастапқы және айқын мотивтерге белгілі бір дәрежеде қауіп төндірді.

Тоқу мотивтері және көшпелілер мәдениеті

Вернибафи суретшілері өздерінің ақыл-ой туындыларын пайдалана отырып, қолданатын мотивтерді жасайды. Сондықтан бұл өнерде қолданылған кейіпкерлердің көпшілігі табиғаттан, жазық даладағы көшпенділер өмірінен алынған. Көшпелілердің мәдениеті мен өмірін зерттеудің дереккөзі ретінде қарастырылуы үшін мұндай рөлдерді қолдану Вернейдің негізгі сипаттамаларының бірі болып табылады.

Жалпы классификацияда лак мотивтері үш компонентті қамтиды: жиек, мәтін және жиек. Жиек әдетте тар жолақ түрінде, бүкіл лакпен жабылады. Шығарманың ортасында фонға өрнектер тоқылған. Бұл контексте қолданылатын түс әдетте ашық және пайдаланылған мотивтерде өткір бұрыштары бар бұрыштар бар.

Дәстүрлі верниде бұғы, бұғы, қасқыр, бақташы ит, күркетауық, тауық пен әтеш, түлкі және жергілікті құстар сияқты өрнектер кездеседі. Сондай-ақ, көшпенділердің көз алдында айдаһардың кейпін елестететін және айбынды, аңызға айналған және құдіретті болмысты бейнелейтін кейбір верниде с-ге ұқсас кейіпкерді көруге болады. Ашық лакта қолданылатын түстер және оның түс үйлесімі өте тартымды және көз тартады.

Мыс және көгілдір фоны бар лактар көптеген желдеткіштерге ие, ал жібек лактар үлгілі талғампаздыққа ие және көлемі мен салмағы аз. Сондықтан олар әдетте басқа үлгілерге қарағанда қымбатырақ, бірақ туристер оларға көбірек қызығушылық танытады.

Атауы			Табриз ғаламзаниі, ерекше және талғампаз өнер
Ел			Иран
Қалалар

Иран өнерінің ішінде ғаламзани (торевтика) ең әдемі және көздің жауын алатын қолөнердің бірі болып табылады. Қылқалам әдетте әртүрлі тағамдарды безендіру үшін қолданылады және Иранда, Тебризде, Ширазда және Исфаханда ең маңызды орталықтар болып саналады. Әзірбайжанның мәдениеті мен тарихынан бастау алатын Табриз ғаламзаниының сұлулығы мен әсемдігі жағынан теңдесі жоқ және мотивтері мен жұмыс стилі негізінде оңай танылады. Табриздегі мыс оюы – осы қаланың әйгілі өнерінің бірі.

Тебриздегі ғаламзанидің тарихы

Жалпы, ғаламзаниды ирандық өнердің ең көне түрлерінің бірі ретінде қарастырған жөн. Иранның солтүстігінде біздің дәуірімізге дейінгі екінші мыңжылдықтың соңы немесе бірінші мыңжылдықтың басынан табылған туындылардың бірі - Марлик тостағанында жазу байқалған ең көне нысандардың бірі. Бұл өнер Ахеменидтер дәуірінде (б.з.б. 550-330) танымал болды және Сасанидтер дәуірінде (224-651 жж.) шарықтау шегіне жетті.

Жалпы, ғаламзанидың Тебриз, Шираз және Исфахан деген үш түрі бар және үшеуінің де тарихы ортақ. Табризде ғаламзани кем дегенде 650 жыл бұрын өте танымал болды. Селжук дәуірінде (б.з. 11 ғ.) және Илхандық дәуірінде (б. з. 13-14 ғ.) Табризде кәсіби ғаламзанилар да болды. Сефевидтер дәуірінде (16-17 ғасырлар) Исфаханда бұл өнердің өркендеуімен қатар Табриз қаламгерлігі де дамыды. Қаджарлар дәуірінде (19 ғ.) түрлі құймаларды қолдану қалам жасау бұйымдарын, әсіресе Табриз қаламына қатысты бұйымдарды қалың жұртшылықтың пайдалануына және бұл өнердің одан әрі таралуына себеп болды.

Бүгінде ғаламзани Иранның қолөнер бұйымдарының бірі ретінде арнайы шеберханаларда кәсіби түрде орындалады. Бұрын өнер саласының студенттері каллиграфияны меңгеру үшін осы саланың шеберлерінің шеберханасына бару керек болса, бүгінде бұл өнерді оқыту шеберхана мен сабақтар түрінде кәсіби ұстаздардың қатысуымен өтуде.

Қаламдаудың ерекшеліктері мен әдістері

Қаламгер алтын, күміс, мыс, жез сияқты металдарға металл қаламның ұшын балғамен безендіреді. Металл ыдыс жасауға арналған басқа материалдарға қарағанда төзімдірек болғандықтан, қаламмен сурет салу тұрақты өнер болып саналады.

Сурет салу кезінде шудың аз болуы үшін ыдысты битум немесе гипспен толтырғаннан кейін суретшілер оған қалаған пішіндерін салып, жұмыстарын бастайды. Жазу кезінде қолданылатын қаламдар қалаған дизайнның талғампаздығына қарай өзгереді. Кейде суретші өз дизайнын жасау үшін бірнеше қаріптерді пайдалана алады. Әдетте, ыдыстағы ою-өрнектер көрнекі болу үшін жұмысты аяқтағаннан кейін бетін қара жылтырататын маймен жағады.

Табриз ғаламзани стилі

Табриз ғаламзаниында білек қысымы, Исфахан каллиграфиясында дизайн жасау үшін балға соққылары қолданылады. Бұл ерекшелік Исфахандық қаламгерлікті тереңдетіп, Тебриздік қаламгерлікті тегіс және таяз етті. Исфаханда кішкентай қалам мен көтерілген қалам қолданылады. Бедерлі қалам үш өлшемді көрініс беретін төмен және жоғары өлшемге ие. Имамдар мен имамзадеғандар зияратының дизайнында көрнекті ғаламзани көп қолданылған.

Табриз ғаламзаниында өрнектер жасау үшін штрихтар пайдаланылмағандықтан, битум немесе гипс те пайдалы емес. Күміс пен мыс беті жұмсақ болғандықтан, көбінесе Табриз каллиграфиясында қолданылады. Күміс оюы – шикізаттың қымбаттығына байланысты сыйлық пен кәдесый ретінде көптеген жанкүйерлерге ие болатын талғампаз өнім.

Табриз қалам шеберлері жұмыс бетіндегі әртүрлі дизайнды анықтау үшін алдымен «Чазқали» деп аталатын арнайы қаламның көмегімен кейбір бөліктерді жұмыс бетінің қалған бөлігінен тереңірек жасайды. Осылайша шығарманың жалпы формасы анықталады. Келесі қадамда шынжырлы араны пайдаланып, негізгі жұмыс жоспарын орындауға дайындалу үшін фон кесіліп, торға айналады.

Атауы			سفالگری با خاک سفید، هنری مخصوص آذربایجان شرقی
Ел			Иран
Қалалар

خاک و گل، یکی از نخستین موادی بود که انسان توانست آن را تغییر شکل دهد و به وسیله آن ابزاری برای خود بسازد. بدین ترتیب، می‌توان سفال‌گری را یکی از قدیمی‌ترین پیشه‌های انسان دانست که در طول تاریخ، علی‌رغم همه پیشرفت‌های بشری، تا حد زیادی شکل اولیه خود را حفظ کرده است. در ایران شهرهای متعددی به عنوان مراکز سفالگری شناخته می‌شوند که هر کدام، شیوه‌های مخصوصی در ساخت و تزئین ظروف سفالی دارند. با این حال سفالگری خاک سفید، مخصوص استان آذربایجان شرقی است و در 2011 میلادی (1389 خورشیدی) به نام این استان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده است.

سفالگری در ایران

سفال به مجموعه ظروف گلی پخته‌شده گفته می‌شود که از خاک رس درست شده‌اند. ظروف سفالی معمولا پس از شکل گرفتن، در کوره‌ای به دمای 600 تا 1600 درجه سانتی‌گراد پخته می‌شوند تا استحکام مناسبی پیدا کنند. از نظر تاریخی، سفال را می‌توان یکی از قدیمی‌ترین اختراعاتی دانست که بشر در دوره نوسنگی به آن دست یافته است. در جهان ظروف و ساخته‌هایی مربوط به بیش از 25 هزار سال پیش از میلاد کشف شده که نشان می‌دهد این هنر پیشینه‌ای بسیار دراز دارد و با حیات بشری در آمیخته است.

به عقیده کارشناسان قدمت سفالگری در ایران به دوران باستان باز می‌گردد. در طول تاریخ، در نقاط مختلف ایران، هنر سفالگری رواج گسترده‌ای پیدا کرد و در هر گوشه از ایران، مراکزی برای تولید سفال شکل گرفت. میبد یزد، کلپورگان سیستان و بلوچستان، لالجین همدان، شاهوار میناب، مند گناباد، زنوز تبریز، خرمهره قم، مازندران، گاماج گیلان، سمنان، ساوه، مرکزی و شهرضای اصفهان، مناطقی هستند که سفال‌ آن‌ها شهرت فراوان پیدا کرده است. این تنوع جغرافیایی نشان‌دهنده توجه مردم ایران به این هنر بوده است.

استفاده از لعاب برای مسطح و براق کردن ظروف سفالی، یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در سفالگری بود. علاوه بر این پیشرفت‌های دیگری نیز در تزئین، پخت و قالب‌گیری ظروف سفالی به وجود آمد که راه را بر خلاقیت بیشتر هنرمندان این عرصه هموار کرد.

زنوز و سفالگری خاک سفید

در استان آذربایجان شرقی، زنوز شهرستان مرند و کوزه‌کنان شهرستان شبستر را به عنوان مراکز سفالگری به شمار می‌آورند. حداقل از دو قرن پیش، سفالگری در این مناطق رواج گسترده داشته است. در ساخت سفال کوزه‌کنان، به شیوه‌ای که در تمام نقاط ایران رواج دارد، از خاک رس قرمز استفاده می‌شود، ولی در ساخت سفال‌های زنوز خاکی سفیدرنگ مورد استفاده قرار می‌گیرد. این خاک مخصوص، تنها در چند منطقه خاص ایران قابل استحصال است. این خاک دارای ترکیباتی از کائولن است که از دامنه کوه آق‌داغ به دست می‌آید.

سفالگری با خاک سفید از سال‌ها پیش در زنوز رواج داشته، ولی حدود هفت دهه پیش، پس از مهاجرت عباس و احمد قابچی، دو برادر سفالگر، از زنوز به تبریز و تاسیس کارگاهی در محله درب سرخاب این شهر، شهرتی فراوان به خود گرفت.

ویژگی‌های سفالگری خاک سفید

در این شیوه سفالگری، همه مراحل به شکلی سنتی انجام می‌شود. محصولات سفالگری خاک سفید، عمدتا بشقاب، کاسه، فنجان، نعلبکی، پارچ آب، قوری و قندان هستند. سفالگران خاک سفید، محصولات خود را با دو نوع لعاب ترانسپارانت بی‌رنگ و ترانسپارانت فیروزه‌ای می‌پوشانند. نوع فیروزه‌ای این سفال‌ها بسیار مورد توجه است و حتی در خارج از ایران نیز طرفداران زیادی جذب کرده است. برای تزئین سفال، فنونی نظیر نقاشی، برجسته‌کاری، کنده‌کاری و مشبک‌کاری نیز به کار گرفته می‌شود.

با وجود آن که چند دهه پیش با رواج ظروف چینی و فلزی، ظروف سفالی مورد بی‌توجهی قرار گرفته بودند، در یکی دو دهه اخیر توجه به این هنر افزایش یافته است. یکی از دلایل اصلی این اتفاق، رشد بازار نقاشی روی سفال و افزایش ارزش افزوده این محصولات بود.

Атауы			Kolagah баспасы және оның әдемі және көздің жауын алатын өнімдері
Ел			Иран
Қалалар

Батик басып шығару 2010 жылы Шығыс Әзірбайжан облысының материалдық емес мұрасы ретінде тіркелген матаға басып шығару түрі. Бұл басып шығару түрі Ираннан басқа кейбір басқа елдерде де танымал және ең көне баспа әдістерінің бірі болып саналады. Баспаның бұл түрін орамал және басқа да киімдер өндірісінде қолдану Шығыс Әзірбайжандағы, әсіресе Оску қаласындағы суретшілердің талғамы мен өнерінің көрінісі. Тебризден оңтүстікке қарай 250 шақырым жерде орналасқан бұл қала көне заманнан бері осы баспа түрінің орталықтарының бірі ретінде белгілі. Оскудағы батик баспасының 500 жылдан астам тарихы бар дейді. Оску қаласындағы батик басып шығару шеберханаларының кейбір өнімдері Иранның көршілес елдерінде адал тұтынушыларын тапты.

Батик басып шығару дегеніміз не?

Батикпен басып шығару - бұл негізінен өсімдік бояулары, мысалы, сары май, спирт, анар қабығы және куркума қолданылатын арнайы бояу процесі. Бұрын олар шаш жапырақтары, каустикалық сода, саз қоспаларын дайындап, онымен матаның бөліктерінің бетін жабады. Бұл желім тәрізді қоспасы матаның берік құрылымын алып, оны бояуға дайындады. Бояудан кейін матаны жуып, ақырында желімге малынған бөлшектер бұрынғы түсіне оралды, бірақ сол қоспаға сіңбеген бөлшектердің өрнектері мен өрнектері өзгеріссіз қалды. Бұл басып шығару әдісі «төзімді басып шығару» деп те аталады. Иранда калаге басу үшін шикізатты жасау үшін қой майы, таза балауыз және шикі скипидар пайдаланылды. Бұл қоспа әлі күнге дейін дәстүрлі калагех басып шығару шеберханаларында қолданылады және «калаге майы» деп аталады.

Батик басып шығаруды қалай орындауға болады

Батик басып шығарудағы бірінші қадам - матаны жылы суға малу. Матаның суда қалу ұзақтығы оның түріне және материалына байланысты. Бұл процесс мата желімі суда жақсы ерігенше жалғасады. Келесі қадамда матаны бояу қабілетін одан әрі арттыру үшін ақ алюминийдің сұйылтылған ерітіндісіне салады. Осыдан кейін мата кептіріліп, тегістеледі. Басып шығару қадамында ағаш тақтайшаға пішінделген конструкциялар қолданылады. Бұл дизайн исламдық пішіндерді, табиғи дизайнды, гүлдер мен өсімдіктерді немесе кез келген дерексіз пішінді пайдалана отырып жасалуы мүмкін. Әдетте, клаге басуында суретші бір штампты бірнеше рет қолданады және әртүрлі пішіндерді бір-бірімен үйлестіру арқылы өте ұнамды үйлесімділік жасайды. Дизайнды жеңілдету үшін пішіндер ағаш тұтқаларға бекітіледі, бұл олардың салмағын арттырады және матаның бетіне қысым түсіруге мүмкіндік береді. Қалып жасау сатысында бояуға болмайтын материал балқытылып, жылу көзінде жылы ұсталады. Содан кейін пішіндер материалға салынып, матаға қойылады. Мұны «штамптау» деп те атайды. Штампталған конструкцияларды бекіту үшін штампталған матаны ақ алюминий ерітіндісіне салып, содан кейін кептіру үшін зембілге қояды. Кептіруден кейін мата бояғыш контейнерге салынады. Бұл түс матаның фоны болады. Осыдан кейін матаны қайтадан алюминий ерітіндісіне салып, кептіруден кейін астына және үстіне қағазды салып, үтікпен қыздырады. Бұл бояуға төзімді материалды ерітіп, конструкцияларды анық көрсетеді. Матаның бетіндегі майлы заттарды кетіру үшін қосымша сатыда оны бензин сияқты майда еритін затқа салып, содан кейін сумен және сабынмен жуады. Ақырында оны ашық ауада, көлеңкеде, кептіру үшін жайып тастайды.

Батик баспасының ерекшеліктері

Батик басып шығаратын маталарды әдемі ететін нәрсе - өндірісте табиғи түстерді пайдалану. Шығыс Әзірбайжан облысының суретшілері өз бұйымдарында түстердің жарқын және тартымды үйлесімін, олардың қиялынан шыққан комбинацияларды пайдаланады және әрбір көрерменді қуантады!

Атауы			Күміс шеберлігі, әдемі де құнды бұйымдары бар көне өнеркәсіп өнері
Ел			Иран
Қалалар

Көптеген туристер туристік бағыттарға барған кезде саяхаттан естелік ретінде үйлеріне алып кету үшін кәдесыйлар мен қолөнер бұйымдарын сатып алуға тырысады. Туризм тұрғысынан Иранның ең маңызды провинцияларының бірі саналатын Шығыс Әзірбайжан облысында бұйымдары жақсы кәдесый бола алатын көптеген қолөнер бұйымдары бар, бұл провинцияның сәнді және беделді салаларының бірі ретінде күміс шеберлігі ерекше орынға ие және оның өнімдері өте күшті және берік болумен қатар, ерекше әдемілікке ие.

Шығыс Әзірбайжан облысындағы күміс шеберлігінің тамыры тереңде жатқанын ескере отырып, 2011 жылы (1390 жылы) бұл өнер оның сақталуы мен келешек ұрпаққа берілуін қамтамасыз ету үшін провинцияның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде тіркелді.

Күміс және оның тарихы

Күміс - жұмсақ, ақ, жылтыр және тартымды металл. Бұл металл табиғатта таза күйінде немесе алтынмен және басқа минералдармен құймалар түрінде болады. Әлемде өндірілетін күмістің көп бөлігі мыс, никель, қорғасын және мырыш сияқты металдарды өндірудің жанама өнімі болып табылады.

Күміс – адамдар біздің дәуірімізге дейінгі төрт мың жылдан бері таныс болған бағалы металл. Кашанның Жібек төбелерінен табылған артефактілер Иран халқының күміс өндіру және тазарту ісімен біздің эрамызға дейінгі төртінші мыңжылдықта таныс болғанын және күміс бұйымдар жасау білімін меңгергенін көрсетеді. Фарс провинциясының Марвдашт қаласында табылған, б.з.д. 2000 жылдарға жататын элам әйелінің немесе құдайының күміс кесесі Иранда табылған ең көне күміс заттардың бірі болып табылады. Бұл құнды жәдігер Тегерандағы Ежелгі Иран мұражайында сақтаулы.

Соңғы бірнеше ғасырларда күмістің құндылығы оның кейбір қасиеттерінің, соның ішінде жоғары өткізгіштігінің ашылуымен өсті. Бүгінгі таңда күміс зергерлік бұйымдар мен сәндік заттардан басқа, фотосуретте, химия өнеркәсібінде, музыкалық аспаптар жасауда және стоматологияда да қолданылады, бірақ оның ең көп таралған түрі электроника өнеркәсібінде.

Шығыс Әзірбайжандағы күміс шеберлігі

Күмістің сәндік аспектілері бұл металды ыдыс-аяқ пен зергерлік бұйымдарды жасауға арналған негізгі материалдардың біріне айналдырды. Иранда Шығыс Әзірбайжан облысы күміс шеберлігінің негізгі орталықтарының бірі болып саналады.

Күміс өңдеу өнеріне қатысты пәндердің бірі «Офорт». Табризде суретшілер осы аймаққа тән ерекше стильде күміспен жұмыс істейді. Бұл стильде Исфахандық суретшілерге қарағанда балға соққысы күміс бетінде бейнелер жасау үшін қолданылмайды, керісінше суретші қолының күшін пайдаланып, күміс бетіне металл қаламды басып түрлі ою-өрнектерді ойып жасайды. Бұл басқа гравюра жұмыстарына қарағанда соңғы бұйым конструкцияларының тереңдігін азайтады.

Гравюрадан басқа «күміс шеберлігі» күміс шеберлігімен де байланысты. Күміс жасаудың заманауи әдістері Тебризге 20 ғасырдың басында Түркиядан әкелінді. Осылайша, Тебриз Иранның маңызды күміс шеберлерінің орталықтарының біріне айналып, осы кәсіпке қатысты техникалар мен құрал-жабдықтарды Иранның басқа аймақтарына тасымалдады. Табризи күміс шеберлері сәнді ас үй мен асхана ыдыстары мен керек-жарақтарынан басқа, зергерлік бұйымдар мен әшекей бұйымдарын, мысалы, айна мен шырағдандарды, науаларды, жаңғақтарды, сақина үзеңгілерін және фото жиектемелерді жасауда шебер.

Күміс шеберлігінде суретші түпкілікті бұйымдарды жасауға өз шеберлігін қолдана алады. Осы себепті, бұл кәсіпті нарықтарға практикалық өнімдер ұсынатын жеке өнер деп санауға болады және сонымен қатар өнеркәсіптік аспектіге ие болады. Табризи күміс шеберлерінің нарыққа ұсынатын өнімдері өте алуан түрлі және оларды қалпына келтіруге және қалпына келтіруге болады. Күміс шеберлігімен байланысты өнердің қатарында каллиграфиямен қатар инкрустация, гобелен, гравюра, сия бар.

Армяндар мен Тебриздік күміс шеберлері

Шығыс Әзірбайжан ежелден Иранда армяндар тұратын жерлердің бірі. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін түрік армяндарының біразы Османлы үкіметінің қысымымен Тебризге қоныс аударып, олардың көпшілігі күн көру үшін күміс шеберлікке бет бұрды. Қазірдің өзінде Шығыс Әзірбайжанның күміс шеберлерінің арасынан көптеген армян есімдерін көруге болады.

Атауы			سوزن‌دوزی ممقان، هم‌نشینی زیبایی، ظرافت و ذوق هنرمندان گمنام
Ел			Иран
Қалалар

سوزن‌دوزی از جمله صنایع دستی ایران است که سوزن و نخ و پارچه، اصلی‌ترین مواد و تجهیزات آن به شمار می‌روند. به خاطر همین مواد اولیه ساده و در دسترس، این هنر گستردگی فراوانی در ایران دارد و در هر گوشه این سرزمین، جلوه و شیوه‌ای خاص به خود گرفته است که هر کدام از نظر طرح، رنگ و نوع دوخت با دیگری تفاوت دارد. هنر سوزن‌دوزی ممقان نیز به عنوان یکی از انواع سوزن‌دوزی‌های رایج در ایران به شمار می‌رود که از ویژگی‌هایی مخصوص برخوردار است، به همین خاطر این هنر در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی)، به عنوان میراث ناملموس استان آذربایجان شرقی، در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده است.

تاریخ و اقتصاد ممقان

ممقان در شهرستان آذرشهر واقع شده است و حدود 20 هزار نفر جمعیت دارد. فاصله این شهر از تبریز، 42 کیلومتر است. قدمت این شهر را به دوره حکومت ایلخانان (قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی) منسوب می‌کنند. برخی معتقدند نام این شهر نیز ریشه مغولی دارد و به حکمرانی «منگوقاآن»، برادر هلاکوخان مغول بر این شهر مربوط است.

ممقان بیشتر به کشت نخود معروف است، ولی در آن صنایع دستی مختلفی، از جمله سوزن‌دوزی، جاروبافی و قالی‌بافی نیز رواج دارد. سوزن‌دوزی ممقان به خاطر طرح‌های خاص و زیبایی، استحکام و دوام محصولاتش به «ممقان‌دوزی» هم مشهور شده است.

ویژگی‌های هنر سوزن‌دوزی ممقان

از یک دید کلی، سوزن‌دوزی ممقان یکی از انواع رودوزی است که در آن زمینه اساسی پارچه با بخیه‌هایی از نخ‌های رنگی پوشانده می‌شود تا زمینه‌ای تازه با رنگ و نقشی جدید به وجود آید. طرح‌های مورد استفاده در این هنر، عموما ذهنی است و برداشت‌های شخصی هنرمند از طبیعت را شامل می‌شود، ولی در مجموع، بیشتر طرح‌ها گل و بته‌ای هستند.

سوزن‌دوزی در ممقان، اغلب در خانه و توسط زنان و دختران انجام می‌گیرد. در این صنعت دستی، از نخ ابریشم رنگین استفاده می‌شود. زیرلیوانی، کلاه و انواع پوشاک، کفش و رومیزی، مهم‌ترین محصولاتی هستند که سوزن‌دوزان ممقانی تولید می‌کنند.

طرز کار هنرمندان سوزن‌دوز ممقان

پارچه‌ای که برای زیر کار مورد استفاده قرار می‌گیرد، معمولا دبیت یا ساتن مشکی است. پارچه متقال نیز برای دوام بیشتر محصول، به عنوان آستر استفاده می‌شود. دلیل استفاده از رنگ سیاه در پس‌زمینه‌ کار، ظاهر شدن فواصل دوخت در آن و امکان اصلاح درزهای خالی توسط هنرمند است. در پایان کار، قابی مشکی گرداگرد کار به وجود می‌آید. این قاب مشکی با افزایش شدت وضوح رنگ‌ها، به زیباتر نشان داده شدن آن‌ها کمک می‌کند.

نخ مورد استفاده در سوزن‌دوزی ممقان، ابریشم طبیعی یا مصنوعی (ویسکوز یا استات) است. این نخ‌ها در سه نوع نازک (شش لایی)، متوسط (15 لایی) و درشت (30 لایی) به کار برده می‌شود. به جز آن، قیچی، انگشتانه و سوزن معمولی چهار سانتی‌متری نیز ابزار کار سوزن‌دوزان ممقان را تشکیل می‌دهند. در هنر سوزن‌دوزی ممقانی، انواع بافت‌های زنجیره‌دوزی، دندان‌موشی، دوخت بست، پتویی، شعاعی و ساتن به کار برده می‌شود.

پیش از شروع دوخت، ضخامت نخ مورد استفاده با توجه به طرح مورد نظر، انتخاب می‌شود. سپس طرح‌ها را با پارچه‌های دبیت و متقال می‌برند و در دو طرف یک برگه کاغذ نازک، مانند کاغذ روزنامه قرار می‌دهند. در این حالت متقال و کاغذ که آستر کار هستند، اندازه‌ای یکسان دارند، ولی اندازه دبیت از هر طرف حدود دو سانتی‌متر بیشتر است. زنجیره‌دوزی لبه کار، مرحله دیگر آماده‌سازی پارچه برای اجرای طرح‌هاست. برای این کار سوزن را از زیر، در فاصله نیم سانتی‌متر از لبه پارچه به آن فرو می‌کنند و تا انتها می‌کشند، سپس در فاصله چند میلی‌متر، مجدد آن را از رو به پارچه فرو می‌کنند و در حالی که هنوز نخ را تا آخر نکشیده‌اند، سوزن را از میان نخی که به شکل حلقه روی پارچه باقی مانده عبور می‌دهند. در نهایت نیز سوزن را تا انتها می‌کشند و این کار را ادامه می‌دهند تا کل لبه پارچه دوخته شود. سپس به دوخت طرح‌ها روی قسمت‌های میانی پارچه مشغول می‌شوند. دوخت قسمت‌های میانی پارچه در چند مرحله صورت می‌گیرد. دقت هنرمندان در اجرای دوخت در این مراحل، سبب می‌شود محصولات سوزن‌دوزی ممقان علاوه بر زیبایی چشم‌نواز، استحکام و ظرافتی منحصر به فرد به دست آورند. استفاده از انواع دوخت‌ها در این محصولات، زمان مورد نیاز برای تولید آن را بالایی می‌برد و به مهارت زیادی نیاز دارد.

Атауы			هنر سفالگری کوزه‌کنان، یادگاری از تاریخی صدها ساله
Ел			Иран
Қалалар

به نظر می‌رسد نخستین دست‌ساخته‌های بشری، با خاک و آب درست شده باشد، زیرا این دو ماده، در دسترس‌ترین مواد طبیعی برای انسان بوده‌اند. بدین ترتیب می‌توان سفالگری را هنری دانست که قدمتی به اندازه حیات بشری دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد ساخت ظروفی با گل رس، به حدود 14 هزار سال پیش و قبل از آغاز کشاورزی باز می‌گردد. در ابتدا انسان‌ها با استفاده از یک سوراخ در میان توده‌ای از گل رس یا ایجاد یک مارپیچ بالارونده با استفاده از نواری از خاک رس، ظروفی را می‌ساختند، ولی به تدریج با پیشرفت فنون سفالگری و اختراع ابزارهایی همچون چرخ سفالگری، مهارت‌های بیشتری به وجود آمد و برای ساخت ظروف سفالی به کار گرفته شد. در ایران نیز پیشینه سفالگری بیش از 10 هزار سال است و برخی ابزار، همچون چرخ سفالگری در کاوش‌های باستان‌شناسی کشف شده‌اند.

این هنر در قسمت‌های مختلف ایران متناسب با ذوق و امکانات در دسترس جلوه‌های خاصی به خود گرفت، به طوری که در استان‌های مختلف همچون همدان، یزد، اصفهان و آذربایجان شرقی، شهرهایی به عنوان کانون‌های اصلی سفالگری شناخته شدند. در استان آذربایجان شرقی، «کوزه‌کنان» به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرها در زمینه سفالگری شناخته می‌شود. به همین دلیل، مهارت‌های سفالگری هنرمندان این شهر، در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی) در فهرست میراث معنوی ایران به ثبت رسیده است.

کوزه‌کنان در کجا قرار دارد؟

کوزه‌کنان در شهرستان شبستر، در غرب استان آذربایجان شرقی قرار دارد. فاصله این شهر از تبریز، مرکز استان، 75 کیلومتر و از شهر شبستر، 12 کیلومتر است. شبستر از شمال به کوه‌های میشوداغ و از غرب به بندرشرفخانه منتهی می‌شود. در دامنه‌های شمالی کوزه‌کنان، دشت‌های لاله و ریواس وحشی و معادن سنگ نمک با خلوص بالا وجود دارد. متوسط ارتفاع کوزه‌کنان از سطح دریا 1421 متر است.

جمعیت این شهر حدود پنج هزار نفر است. بخش قابل توجهی از ساکنان کوزه‌کنان به کشاورزی مشغولند و غلات، سیفی‌جات، گندم، جو، کدو، لوبیا و محصولات درختی مانند گیلاس، سیب، زردآلو، هلو، انجیر، گلابی، بادام و گردو از عمده تولیدات آن‌ها محسوب می‌شود، با این وجود سفالگری نیز یکی از پیشه‌های اصلی شهر به شمار می‌رود. انتخاب نام «کوزه‌کُنان»، به معنای کسانی که به ساخت کوزه مشغولند، به همین دلیل بوده است.

سفالگری کوزه‌کنان و اهمیت آن

سفالگری در طول نسل‌ها، در میان مردم کوزه‌کنان حفظ شده و یکی از آثار فرهنگی آن به شمار می‌رود. در این شهر بقایایی از سفال‌های قدیمی یافت شده که دلیلی بر قدمت این پیشه در میان مردم آن محسوب می‌شود.

حفظ شیوه‌های سنتی در سفالگری کوزه‌کنان به شکلی است که هنوز هم از تزئینات ساده هندسی در آن استفاده می‌شود. این سفال‌ها به صورت طبیعی و بدون استفاده از پوشش لعاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته در بقایای به دست آمده در کاوش‌های مسجد جامع کوزه‌کنان، ظروفی لعاب‌دار به دست آمده که به عقیده برخی کارشناسان، با کاشی‌های فیروزه‌ای به کار رفته در مسجد کبود تبریز که 600 سال پیش ساخته شده، قرابت دارد. همچنین در کوزه‌کنان بقایای چندین کوزه بزرگ که هر کدام نزدیک 100 لیتر آب را در خود جا می‌دادند و بدنه‌شان ضخامتی بیش از شش سانتی‌متر داشته است، کشف شده که نشان می‌دهد مردمان این شهر، در گذشته روش‌هایی خاص برای ساخت ظروف سفالی داشته‌اند.

هنرمندان کوزه‌کنانی هم‌اکنون نیز با استفاده از دست، پس از ورز دادن و آماده کردن گل رس، با استفاده از چرخ‌هایی که با نیروی برق یا به صورت سنتی با نیروی پا به گردش در می‌آیند، ظروف مختلف را شکل می‌دهند و برای ایجاد استحکام در کوره می‌پزند. همچنین متناسب با کاربرد هر ظرف، عملیات لعاب‌کاری ظروف در رنگ‌های مختلفی مانند آبی، سبز و اخرایی انجام می‌شود.

جنبه کاربردی ظروف سفالی که هنرمندان کوزه‌کنان تولید می‌کنند، موجب شده در هر خانه، نمونه‌هایی از این دست‌ساخته‌ها قابل مشاهده باشد. با این وجود در سال‌های اخیر با کم شدن توجه مردم به استفاده از ظروف سفالی، هنر سفالگری کوزه‌کنان که در گویش محلی «کوزه چیلیق» (کوزه‌گری) نیز گفته می‌شود، با مشکلاتی دست به گریبان شده است. از بین رفتن اصالت تولیدات با تقلید از شیوه‌های رایج در دیگر نقاط برای جذب مشتریان بیشتر، تهدید پیشِ روی این هنرصنعت است.

Атауы			Голейдж және оның түрлі-түсті үлгілері
Ел			Иран
Қалалар

Голейдж Иранның солтүстік аймақтарында жиі кездесетін тоқыма тоқудың ерекше түрі деп санауға болады. Дәстүрлі түрде әйелдер бұл тоқыманың ең ірі өндірушілері болып табылады және бүгінде олар оны үйде дәстүрлі әдістермен өндіруді жалғастыруда.

Голейдж тоқыма әдісі

Голейдж тоқу машинасы екі түрде қол жетімді: стационарлық және жылжымалы. Голейдж әдетте ені 60-тан 70 сантиметрге дейін және ұзындығы бір-үш метрге дейін кесектермен тоқылады. Дегенмен, Голейдж ұзынырақ етіп тоқуға болады. Кейде голиж екі бөлікке тоқылады; Бұл жағдайда екі бөлік толығымен симметриялы және бір-біріне тігілген. Голиж «керчал» деп аталатын ұқсас станокта тоқылады. Бұл тоқу көп жағынан килимге ұқсайды, бірақ килим тоқу машинасының құрамдас бөліктері мен қызметі мата тоқу машинасына ұқсас. Семнан провинциясының солтүстігі (Фоладмахлех, Орост, Резаабад және Чашем ауылдары және Маджен қаласы), Мазандаран провинциясының Бехшахр уезіндегі кейбір ауылдар және Савадкух уезінің Алашт қаласы Голейдж матаның негізгі орталықтары болып саналады. Иіру мен тоқудан бастап, тігудің басқа сатыларына дейін гольдж тоқудың барлық кезеңдерін әлі де қолмен, негізінен ауыл әйелдері жасайды.

Голейдж дизайны мен үлгісі

Голейдж тоқуда өру қос әдіспен орындалады, осылайша тоқыма тоқыма ілгектен өту арқылы бастапқы өруден басқа, тоқушы тоқыма тоқыма тоқыма тоқыма орамынан қолмен де өтеді. Голейдж дизайнын қалыптастыруда қайталама өру маңызды рөл атқарады және осы қосымша қадамның арқасында жылтыр дизайндары джажимге қарағанда әлдеқайда әртүрлі. Бұл конструкциялар толығымен дерексіз және тоқымашының табиғат пен қоршаған объектілерді қабылдауы деп санауға болады. Бұл конструкциялар белгілі бір мотивтердің қайталануының нәтижесі болуы мүмкін, бұл қайталау жылтыр бетін әдемі етеді. Голейдждің әртүрлі жерлерде дәйекті тоқу әдісін ескере отырып, оның өрнектері мен дизайнын әр аймақтағы Голейдждің ең маңызды сипаттамасы деп санауға болады. Мазандарандық тоқымашылардың көпшілігінің шығармашылығында қызыл түс басым болады, кейде бұл түс жұмыстың фон түсі ретінде таңдалады. Жаңғақ қабығы, анар қабығы, куркума, қалақай сияқты табиғи материалдар әлі күнге дейін голижде қолданылатын жіптерді бояу үшін қолданылады, ал қоңыр, ақ және қара түстер де қой жүні арқылы алынады.

Голейдж мүмкіндіктері мен қолданылуыъ

Голейдж жұмсақ текстураға ие және мақта мен жүннен тоқылған (бұғалар мақтадан жасалған және жүннен жасалған немесе екеуі де бірдей материалдан жасалған). Бұл мүмкіндік оны ерлер киімінде пайдалану үшін танымал етті. Мал шаруашылығы кең тараған аймақтарда гольдж тоқымашылығының таралуына байланысты жүнді пайдалану басым болды, дегенмен бүгінгі таңда гольдж тоқымашылығында мақта мен жүннің орнына өнеркәсіптік жіптер мен жіптер де пайдаланылуы мүмкін. Бұрынғы уақытта Голейдждің жергілікті халықтың тұрмысында қолданылу аясы өте кең болды және осы қолданыстар негізінде ол бірнеше ерекше атаулармен аталды, оның ішінде ванна басы (бұрын ваннаға арналған заттар оған қоғамдық моншаға апару үшін орналастырылған), айна сөмке (косметика сақтауға арналған сөмке түрінде), жылқының басы (өлшемдері үлкен болды және ертеде ол үйлену тойында немесе үйлену бөлмесінде салынған. оның үстіне моншаға бару үшін мінген), көлденең сөмке (ол қабырғаға қиғаш ілінген және қасық пен шанышқы салатын орын болған), орындық жапқыш (орындық жапқыш), төсеніш. Глазурьде қолданылатын конструкциялар оның қолданылуына байланысты өзгерді. Голейдж көрпе және кілем ретінде де қолданылады.

Голейдж тоқудағы ұлттық рәміздер Мазандаран провинциясының Бехшахр қаласындағы Голейдж матаның әлеуеті мол болғандықтан, бұл қала 2023 жылы Ұлттық Глиж қаласы ретінде тіркелді. Биыл жарияланған статистикаға сәйкес, бұл қалада 1043 белсенді шыны тоқу шеберханасы болған. Бехшахрдағы «Метказин» деп аталатын ауылда кілемнің бір түрі тоқылған, оның иірі жоғары иірілген мақтадан және өрімі қызыл немесе көк жүннен жасалған. Бұл өрімнің өрімі ақ немесе түсті жіптермен бірге матаға геометриялық өрнектер жасайды. Шындығында, өрнектер қосымша өру әдісі арқылы тоқылған, сондықтан көрермен дизайндар матаға кестелеу әдісі арқылы жасалған деп елестетуі мүмкін. Қосымша жіптер өрім мен өрімге қарағанда қалың болғандықтан, гольджидің бұл түрінің өрнектері көбірек көрінеді. Бұл тоқудың тоқу әдісі «метқазин тоқу» деп аталады және оның бұйымдары төсеніш, көрпе, жастық және заттарды орау үшін мата ретінде пайдаланылады.

Атауы			جاجیم‌، هنری برای بافت محصولاتی خوش‌رنگ و پرکاربرد
Ел			Иран
Қалалар

انسان از گذشته‌های دور، با اهلی کردن حیوانات و آشنایی با فنون کشاورزی به ارزش پشم و پنبه پی برد و آن‌ها را ماده‌ای خام برای نساجی قرار داد. بدین ترتیب در طول حیات بشری، طیف وسیعی از محصولات با استفاده از این مواد تولید شد. هر چند امروزه علم نساجی بسیار گسترده‌تر از گذشته است و منحصر به فراوری پشم و پنبه نیست، ولی هنوز هم روش‌های سنتی تولید محصولات از پنبه و پشم خام، در نقاط مختلف جهان رواج دارد. بسیاری از این محصولات، نه تنها شیوه ساخت، بلکه نقوش و کاربردهای سنتی خود را نیز حفظ کرده‌اند، به طوری که می‌توان آن‌ها را عناصر ارزشمند فرهنگی و تاریخی هر قوم به شمار آورد.

در ایران، جاجیم یکی از پر کاربردترین محصولات نساجی محسوب می‌شود که کاربردهای بسیاری وسیعی دارد. این محصول، در فرهنگ‌ها و قومیت‌های مختلف گسترده شده و هنوز هم به صورت وسیع تولید و استفاده می‌شود. گیلان، مازندران، آذربایجان شرقی، اردبیل، کرمانشاه، کردستان، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، همدان، لرستان و فارس، از جمله استان‌های ایران هستند که جاجیم در آن‌ها به وفور مورد استفاده است. خصوصا در میان عشایر و روستاییان، جاجیم‌بافی هنوز هم به عنوان یک هنر و پیشه، به حیات خود ادامه می‌دهد.

جاجیم چیست؟

از نظر تاریخی جاجیم قدمتی باستانی دارد. در برخی شواهد باستان‌شناسی، تولید و استفاده از جاجیم در میان ملل جهان ثبت شده است. از آن جمله، شواهدی از دستبافته‌های جاجیمی در میان قوم نازکا در کشور پرو در سده‌های سوم تا هشتم میلادی است. در ایران نیز پیشینه جاجیم‌بافی بسیار زیاد است. در نگاره‌ای که از قرن هشتم هجری قمری (قرن پانزدهم میلادی) به جا مانده‌ است، نقش‌ نوارهایی مورب از یک روانداز به چشم می‌خورد که به احتمال زیاد مربوط به یک جاجیم است.

جاجیم یک زیرانداز دو رویه است که از نخ‌های رنگین و ظریف پشمی یا پنبه‌ای و در مواقعی ابریشمی تولید می‌شود؛ گاهی نیز چند ماده اولیه برای تولید این محصول مورد استفاده قرار می‌گیرد. به خاطر آن که جاجیم پرز ندارد، می‌توان هر دو روی آن را استفاده کرد. همین موضوع یکی از دلایل محبوبیت جاجیم، خصوصا در بین کوچ‌نشینان است.

جاجیم از نظر بافت، به گلیم شباهت زیادی دارد، با این تفاوت که جاجیم را معمولا با دستگاه‌هایی با عرض کم تولید می‌کنند و در نهایت تکه‌های مختلف آن را به هم می‌دوزند. جاجیم استفاده‌های وسیعی دارد و به عنوان زیرانداز، بالاپوش و حتی وسیله‌ای برای بسته‌بندی و جابجایی رختخواب و وسایل مورد استفاده قرار می‌گیرد. جاجیم‌ها به صورت راه‌راه و با رنگ‌هایی شاد و گرم بافته می‌شوند. در این میان در منطقه اورامان استان کردستان، جاجیم‌هایی با نقوش متنوع بافته می‌شود که در میان جاجیم‌های دیگر کم‌نظیر است.

انواع جاجیم

در مناطق مختلف و متناسب با شیوه زندگی و نیازهای مردم، روش‌های مختلفی برای تولید جاجیم به کار گرفته شده است. بدین ترتیب جاجیم‌های متفاوتی به وجود آمده است که از نظر شکل و کاربرد، تفاوت‌هایی جزئی با یکدیگر دارند.

ساچیم‌بافی یا ساچین‌بافی

در استان مازندران و در چند روستای کلاردشت، از جمله حسن‌کیف، شکرکوه و کوه‌پر، جاجیمی بافته می‌شود که آن را «ساچیم» یا «ساچین» می‌نامند. این نوع جاجیم طرح و نقشی شبیه دیگر جاجیم‌ها دارد ولی به طور سنتی، خودنمایی رنگ‌های قرمز، آبی، زرد و سبز در آن بیشتر است. بر اساس عقاید مردم محلی، ساچیم روشنی‌بخش زندگی زوج‌های جوان است، از این رو همواره در هدایایی که به نوعروسان اهدا می‌کردند، ساچیمی هم به چشم می‌خورد.

پوپشمین

این نوع بافته، ظریف‌تر از انواع جاجیم‌هاست و از پشم مرغوب تولید می‌شود. مرکز اصلی تولید پوپشمین، شهرستان‌های مهاباد و بوکان در آذربایجان غربی است و از آن، معمولا به عنوان روانداز استفاده می‌شود.

نشان‌های ملی در جاجیم‌بافی

در سال 2022 میلادی (1401 خورشیدی) شهر آلاشت در استان مازندران، به عنوان شهر ملی جاجیم نامگذاری شد. جاجیم آلاشت با استفاده از مواد اولیه طبیعی تولید می‌شود و کارگاه‌هایی در منازل اهالی شهر، برای بافت آن برپاست. استفاده از رنگ‌های طبیعی و گیاهی، دیگر ویژگی جاجیمی است که در آلاشت تولید می‌شود. همچون دیگر جاجیم‌بافان، آلاشتی‌ها نیز نقوشی ذهنی را در بافته‌های خود به کار می‌گیرند، نقوشی که گاه اشکال هندسی همچون مستطیل و لوزی را نیز در بر می‌گیرد. مردم آلاشت دستگاه بافندگی جاجیم را «کرچال» می‌نامند. دستگاه‌های مورد استفاده آنان مشابه دستگاه‌هایی است که در دیگر نقاط ایران به کار گرفته می‌شود.

به خاطر گستردگی هنر جاجیم‌بافی در ایران، چندین منطقه برای ثبت ملی آن اقدام کرده‌اند که در این میان، جاجیم استان کهگیلویه و بویراحمد در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) در فهرست آثار فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده است. همچنین شهر خلخال در استان اردبیل، برای ثبت جاجیم خود در فهرست میراث ناملموس ایران و نامگذاری به عنوان شهر ملی جاجیم، داوطلب شده است.

Атауы			صنایع دستی چرمی ایران و تنوع مثال‌زدنی آن
Ел			Иран
			Wool, skin and leather
			Ұлты

پس از آشنایی بشر با کاربردهای چرم، هنرهایی پیرامون این محصول شکل گرفت. چرم به خاطر انعطاف و دوام، از دوران باستان ماده مهمی به شمار می‌رفت و از آن برای تولید انواع محصولات استفاده می‌شد. امروزه انواع زیادی از چرم طبیعی و صنعتی در بازار یافت می‌شود. ارزش بازار چرم در جهان بیش از 500 میلیارد دلار تخمین زده شده است. علی‌رغم تولیدات صنعتی، هنوز دست‌ساخته‌های سنتی این محصول مرغوبیت فراوان و طرفداران بسیار دارد.

چرم در ایران

بررسی‌های تاریخی، ایرانیان را به عنوان یکی از نخستین کسانی مطرح می‌کند که به فناوری تولید چرم دست‌ یافته‌اند. به ادعای مورخان، در ایران از سه هزار سال پیش چرم تولید می‌شد. از آن زمان، چرم در تولید زره، کفش، لباس و جنگ‌افزار مورد استفاده قرار می‌گرفت. امروزه آثاری در کاوش‌های باستان‌شناسی به دست آمده که نشان می‌دهد استفاده از چرم در ایران باستان پرطرفدار بوده است.

پس از حمله مغول (1219 میلادی) تجارت پوست و چرم در ایران رشد پیدا کرد. در این دوره برخی شهرها همچون تبریز و شیراز در این زمینه به شهرتی فراوان دست یافتند. این شهرها در قرن‌های بعد نیز هنر تولید و استفاده از چرم را حفظ کردند، به طوری که امروز چرم تبریز در ایران زبانزد است و تولیدات هنرمندان آن به کشورهای مختلف صادر می‌شود... در دوره قاجار (قرن هجدهم و نوزدهم میلادی) پوست و چرم ایران به عثمانی، روسیه و هند صادر می‌شد. در همین دوره صنعت چرم گسترش بیشتری پیدا کرد و شهرهایی همچون همدان و اصفهان نیز در این زمینه پیشرفت کردند.

ایجاد کارخانه‌های چرم که نخستینِ آن‌ها در سال 1929 میلادی (1308 خورشیدی) در تبریز تاسیس شد، این صنعت را متحول کرد. پس از این رویداد، وجود مواد خام صنعت چرم‌سازی، این صنعت را در ایران مورد توجه قرار داد، به طوری که در فاصله 14 سال از تاسیس نخستین کارخانه چرم‌سازی، تعداد واحدهای صنعتی فعال در این صنعت به 22 رسید.

صنایع دستی چرمی در ایران

علاوه بر چرم‌های حیوانی (از پوست گوسفند، گاو، بز، مار و برخی حیوانات دیگر)، چرم‌های گیاهی نیز در بازار وجود دارند. چرم‌های گیاهی از تنه و میوه برخی درختان ساخته می‌شود و انعطاف آن زیاد است. هر کدام از چرم‌ها، متناسب با ویژگی‌های خود، کاربردهایی پیدا کرده‌اند، برای مثال می‌توان از چرم‌های گیاهی در حکاکی و قالب‌گیری استفاده کرد و چرم گاو را به خاطر ضخامتش در تولید کفش زمستانی و کیف به کار برد.

در ایران فنون و هنرهای فراوانی پیرامون چرم شکل گرفته است که می‌توان این موارد را مهم‌ترین آن‌ها به شمار آورد:

جلدسازی چرمی

پیشینه این هنر به حدود هزار سال می‌رسد. در این هنر، روی جلدهایی از جنس چرم، نقش‌هایی حکاکی می‌شود. این نقوش گاهی با ورقه‌های نازک طلا و رنگ‌های طلایی و قهوه‌ای تثبیت می‌شود. هنرمندان این رشته در طول تاریخ به خاطر جایگاه کتاب‌های مقدس، اوج هنر خود را در ساخت جلدهای چرمی برای آن‌ها به نمایش گذاشته‌اند.

حکاکی روی چرم

در این رشته از صنایع دستی، از چرم گاو استفاده می‌شود. هنرمند ابتدا نقوش مورد نظر خود را روی چرم منتقل و سپس با قلم‌های فلزی نوک‌تیز آن‌ها را ثتبیت می‌کند. در نهایت این نقوش با نوعی لاک مخصوص پوشانده می‌شوند تا ثبات پیدا کنند و ماندگار شوند. در حکاکی روی چرم از نقوش سنتی ایرانی همچون گل و مرغ و نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای بهره می‌گیرند.

نقاشی روی چرم

در نقاشی روی چرم از رنگ‌های جوهری یا اکرولیک استفاده می‌شود. برای نقاشی روی چرم، سطح آن باید تا حد ممکن تمیز باشد، از این رو پیش از اعمال طرح‌ها، آن را در چند مرحله شستشو می‌دهند.

سوخت چرم

ایجاد نقوش برجسته با استفاده از مهرهایی که تا حد لازم گرم شده‌اند، سوخت چرم نامیده می‌شود. گاهی فرورفتگی‌های حاصل از این شیوه نقش‌بندی را با طلای مایع پر می‌کنند. نامیده شدن این هنر به عنوان «سوخت چرم» می‌تواند دو احتمال داشته باشد: نخست استفاده از رنگ‌های تیره و غیر شفاف به عنوان یکی از اصول اساسی این هنر؛ دوم ایجاد نقوش برجسته روی قطعات چرم بُز که با گداختن صورت می‌گیرد.

سراجی سنتی

سراجی به دوخت و دوز محصولات چرمی اطلاق می‌شود. در این هنر انواع کیف، کمربند، زیورآلات، زین اسب و وسایل تزئینی با استفاده از وسایل اولیه و مهارت استادکاران به وجود می‌آید. سراجی همه تولیدات چرمی به جز کفش را در بر می‌گیرد.

ثبت ملی صنایع دستی چرمی

گستردگی صنایع دستی مبتنی بر چرم در ایران موجب شده آثار ثبتی متعددی به نام مناطق مختلف در فهرست میراث ملی ایران جای گیرد. ثبت صنایع دستی چرمی به نام استان البرز در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی)، ثبت هنر نقاشی روی چرم در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) و ثبت کفش دست‌دوز چرمی تبریز در سال 2018 میلادی (1397 خورشیدی) از این جمله است.

Атауы			Чарук, ерлер мен әйелдерге арналған аяқ киім!
Ел			Иран
Қалалар

«Чарок» көне ирандық аяқ киімдердің бірі болып табылады және оның дизайны мен тігуінде оның беріктігі мен ыңғайлылығынан басқа, әртүрлі киімнің құрамдас бөліктерімен үйлесімділігіне назар аударылған. Сондықтан бұл аяқ киім дәстүрлі киіммен кигенде жағымды үйлесімділік жасайды.

Чарок дегеніміз не?

Чарок - аяқ киімнің көне түрі және ерте заманнан бері қолданылып келеді. Сарапшылар Ирандағы чарок жасау өнерінің тарихын Сасанидтер кезеңіне (б.з. 3-7 ғасырлар) жатқызады, бірақ оның шыңы Сефевидтер кезеңі (б.з. 16 ғ.) деп есептейді. Тілдік тұрғыдан Чарок түрік сөзі болса керек, бірақ бұл өнімді Солтүстік Хорасаннан Зәнжанға дейінгі ирандықтар қолданған. Бұл аяқ киім әр мәдениет пен географияда ерекше пішінге ие болды, сондықтан бүгінде ол бұрынғыдан азырақ қолданылғанымен, оның әртүрлі түрлері бар. Қазіргі уақытта суретшілер Кучан, Хорасан Разави, Боджнурд, Солтүстік Хорасан және Занджан қалаларында чарог жасаумен айналысады. Чароктың өткендегі танымалдылығы соншалық, оның іздерін ирандық әдеби шығармалардан табуға болады. Мұса мен Қойшы қиссасында Иранның атақты ақыны Румидің рухани мәснауиіндегі ең әйгілі хикаялардың бірі Чарок туралы айтылады.

Чарок қолданбалары Чароктың төзімділігі мен жайлылығына байланысты оны басқаларға қарағанда ауыл тұрғындары мен егіншілер көбірек пайдаланған. Дәстүрлі түрде бұл гильзада бұзауды орап тұратын ұзын белдіктер мен жолақтар бар. Сондықтан табан мен үстіңгі жағын қорғаумен қатар, балтырдың астыңғы аяғы мен арқасын суықтан, соққыдан сақтайды, тіпті шабындықтарды кесіп өту кезінде шопанның немесе диқанның аяғын шағуы мүмкін жыланның және басқа да шаққандардың әсерін азайтады. Бұрын сандалдардың кең таралғанына қарамастан, бүгінде бұл аяқ киім сәндік аспектіге ие болды және көбінесе әйелдер мен қыздарға жабық аяқ киім ретінде киеді. Бір ғасырға жуық уақыттан бері тігілген сандалдардың өкшесі бар және ескі сандалдарға қарағанда артқы жағы жабылмайды. Чарогтың бұл түрі негізінен Зәнжанда өндіріледі, бірақ солтүстік Хорасанның чарогтары өздерінің түпнұсқалығын және бұрынғы қолданыстарын сақтап қалды. Зәнжанның чароктары «кружевая», «перде» және «толық былғары» сорттарында бар.

Дәстүрлі чароктың ерекшеліктері Стилетто жасау әдісі аяқ киімге ұқсайды, ал қолданылатын құралдар етік тігуде қолданылатын құралдармен дерлік бірдей. Чарок иленген сиыр терісінен жасалған. Дәстүрлі аяқ киімде қолданылатын кестелер мен әшекейлер, өрнектер мен тоғалар оларды қарапайым аяқ киімнен ерекшелендіреді. Шароктың саңылауы әдетте тышқанның тістері тәрізді қос жіппен тігіледі, ал барлық нәрсе түрлі-түсті жіптермен тігіледі. Параллель тігістер Чароктың артқы жағында да қолданылады. Бұл тігістер көбінесе ақ мақта жіптерімен өңделеді. Кейбір кесте тігушілер артқы жағына алты жапырақты гүлді қызғылт және алтын жіптермен кестелейді, бұл олардың қолтаңбасы болып саналады. Чароктың ұшында «тангол» деп аталатын түйінді түсті жіптермен жасалған әшекейлер де бар. Суретші аяқ киімнің екі жағына жасап, тігіп беретін былғары ілмектерді орнату осы шұлықты тігудегі соңғы қадамды құрайды. Чароктың табаны дәстүрлі түрде буйвол терісінен немесе Сагари терісінен жасалады. Бұл былғары түрі күштірек. Чарокта қолданылатын тігу әдісі мен материалдар бұл аяқ киімді қыста жылы, ал жазда салқын етеді. Әйелдер мен ерлердің сандалдарының тігілу және сыртқы түрі жағынан ешқандай айырмашылығы жоқ. Осыған байланысты сандалдар ерекше аяқ киім болып саналады. Сондай-ақ, оң және сол жақ аяқ-қолдары бір-бірінен ерекшеленбейді, бұл мүмкіндік адамдардың өмірін ұзарту үшін мезгіл-мезгіл оң және сол аяқтарын ауыстыруға мүмкіндік береді. Солтүстік Хорасанның дәстүрлі чарогтары бір былғарыдан тігілген және әдемі қызыл түсімен танымал. Қайықтардың бұл түрлері кішкентай қайыққа ұқсайтын көтерілген ұшымен шығарылады!

Чароктың ұлттық ,белгілері

Чароғ Иранның ұлттық ескерткіштер тізіміне 2010 жылы (1389 күн жылы) Солтүстік Хорасан облысы (66 саны) және Занджан (151 саны) деген атаумен тіркелген. Сондай-ақ, Батыс Әзірбайжан облысындағы Махабадтың Чарок кестелеу шеберлігі 2024 жылы «Дәстүрлі Шамамебанди қалпақ тігу шеберлігі» және 2012 жылы (1391 күн жылы) Ардебилдегі «Чарок кестелеу шеберлігі» деген атпен осы тізімге енді. Чарок кейбір ирандық этникалық топтардың дәстүрлі киімдерінің бір бөлігі болып саналатындықтан, бұл киімдерді тіркеу де мәдени мұралар тізіміне енгізілген; Мысалы, чарок қызылбаш ерлерінің аяқ киімі ретінде 2019 жылы (1398 жылы) осы халықтың дәстүрлі киімінің тіркелуімен Иранның ұлттық материалдық емес мұралар тізіміне тіркелді.

Атауы			Түркімен тігін қолөнері, көне өнердің сөзбен жеткізбес сұлулығы
Ел			Иран
Қалалар

Иран - мәдени және этникалық әртүрлілігі бар ежелгі өлке. Бұл қасиет әр халықтың географиясы мен мәдениетіне сәйкес тарих бойы көптеген техника мен өнердің қалыптасып, дамуына себепші болды. Бұл өнердің кейбір түрлері дүние жүзіне танымал болды, тіпті дүниежүзілік мұра тізіміне де тіркелді. Кейде «қара кесте» немесе «түрікмен оюы» деп аталатын түрікмен қолөнері де осы өнердің бірі.

Түркімен қолөнерінің астары мен маңызы

Мамандардың пайымдауынша, бүгінде түрікмен қолөнері сактар дәуірінде пайда болған. Сактар – Қытай мен Арал көлінен Иранға дейінгі Орталық Азия жерінде тарих бойы шашыраңқы болған ирандық көшпенділер. Бұл адамдар біздің дәуірімізге дейінгі 8 ғасырдан христиан дәуірінің басына дейін бұл жерлерде болды.

Қолөнер өнерінің түрікмен халқы үшін маңыздылығы сонша, бұл халықтың ауыз әдебиетіне енді. Солтүстік Хорасан мен Гүлистан провинциялары, әсіресе Гонбадкавус, Бандар Түркімен, Аккола, Калале, Гамишан, Мараветепе және төңірегіндегі ауылдар түрікмен қолөнері кеңінен таралған маңызды аймақтар болып табылады.

Түркімен қолөнерінің ерекшеліктері

Түрікмен кестелері түрікмен киіміне нәзік табиғи немесе синтетикалық жібек жіптерді қабаттап, тігу арқылы орындалады. Бұл өнерде тігіншілік ақыл-ой үлгілеріне негізделген. Бүгінгі таңда түрікмен қолөнері негізінен түрікмен әйелдерінің киімдерінде кездеседі, бірақ бұрынғы уақытта оның одан да көп қолданылуы болды, ал түрікмен еркектері мен балаларының киімдерінде шашақтарды кестелеу, әсіресе қанды беру үшін қолданылатын шашақтар, баулар, білезіктер, косметикалық сөмкелер, жаймалар, жастықтар, төсек жапқыштар, тіпті қабырға ілмектері де қолданылды. Соңғы кездері бұл өнерге назар аудара отырып, түрікмен қолөнері үйдің ішкі безендіруінде қолданылатын заманауи безендіру ретінде өз орнын тапты.

Түркімен қолөнері тығыз және өте жұқа тігістерге ие және түрікмен тілінде «санжим» деп аталады. Инемен тігілген суретші өз ойымен жасалған геометриялық өрнектер мен теңеулерді матаға жүзеге асырады. Түрікмен руларының әрқайсысында жалпы қолөнер стилі бірдей болғанымен, олардың бөлшектері мен дизайны бойынша айырмашылықтар бар. Бұл дизайндарда сіз жануарлардың пішінін, соғыс құралдары мен қоршаған табиғаттан шабыттанған бейнелерді көре аласыз. Бұл әдемі де қарапайым ою-өрнектер түркімен халқының дүниетанымынан бөлек, олардың ержүректілігін, еңбекқорлығын және басқа да адамгершілік қасиеттерін айтады.

Түркімен қолөнері әдетте жібек немесе жүн матаға жасалады. Бұл өнерді орындау үшін қолданылатын негізгі материал жібек немесе мақта жіптері болса, қазіргі уақытта жаңа акрил жіптерін суретшілер де пайдаланады. Қолөнер бұйымдарында жібекті пайдалану сонау ерте заманнан бері кең тараған. Бұл материал бұрын табиғи әдістермен боялған, бірақ бүгінгі күні табиғи әдістер мен материалдарды пайдалану маңызды емес.

Қызыл түс түрікмендер арасында ерекше орын алады және жеңіс пен абыройға жету үшін төгілген ерлік пен қанның белгісі. Сол себепті, дәстүр бойынша фон мата қызыл, әрине, түркімен киімдерін тігуде қолданылатын қызыл қызыл, сары, ақ, индиго, көк, қызғылт сары, жасыл түстер ине тігуге фон ретінде қолданылады.

Түркімен киімдері тігу және пішу жағынан өте қарапайым, бірақ детальдық әшекейлерді, негізінен, тоқыма бұйымдарын түрікмен әйелдері бұларға киімнің кейбір жерлерінде осы әшекейлердің астынан өң түсі жоғалып кетуі мүмкін етіп жасайды. Бұл әшекейлер көйлектің шетіне, жағасына, жең шетіне немесе көйлектің ортасына қойылады. Шығарманың фонымен үйлесім немесе контраст тудыруы мүмкін ашық және әртүрлі түстер түрікмен қолөнерінің сұлулығын айтып жеткізгісіз етті.

Түркімен қолөнер өнерін ұлттық және халықаралық тіркеу

Түркіменстанның қолөнер өнері Түркіменстан елімен бірге Марокконың Рабат қаласында өткен 2022 жылы (1401 ж.) ЮНЕСКО-ның Халықаралық мәдени мұра комитетінің 17-ші отырысында Иранның материалдық емес мәдени мұрасының 20-шы элементі ретінде тіркелді. Бұл жанкүйер бұрын 2012 жылы Гүлстан провинциясының атынан ұлттық ескерткіштер тізімінде материалдық емес ұлттық мұра ретінде тіркелген.

Атауы			Нехавенд кілемінің дәстүрлі және қайталанбас өрнектері мен түстері.
Ел			Иран

Иран халқы үшін кілем немесе гобелен тоқу өнерінің орны мен маңызы өте жоғары. Иранның әр аймағында, жергілікті талғамға, мәдениетке және географияға сай кілем тоқудың өзіндік тәсілдері мен үлгілері қалыптасқан. Осы ерекшеліктерінің арқасында иран кілемі елдің ең алуан түрлі қолөнер түрлерінің біріне айналған. Кілем тоқу өзіндік үлгіге ие аймақтардың бірі - Нехавенд.

Нехавенд қай жерде орналасқан?
Нехавенд ауданы Хамадан облысының оңтүстік-батысында орналасқан. Ол Малаейр, Туйсеркан, Керманшах және Буруджерд қалаларымен шектеседі. Ауданның дәстүрлі экономикасы егіншілік пен мал шаруашылығына негізделгендіктен, халық ежелден жүн иіру, табиғи бояумен бояу және кілем тоқу сияқты қолөнер түрлерімен айналысып келеді.

Бүгінде Нехавендте тоқыма бұйымдары, соның ішінде кілем мен гилам, қолөнердің басты түрі болып табылады. Бұл ауданда сонымен қатар, қолайлы ағаштың болуына байланысты дәстүрлі музыкалық аспаптар жасау және Лурстан тұрғындары арасында үлкен сұранысқа ие гиве тоқу да дамыған.

Нехавенд кілемінің ерекшеліктері

Нехавенд ауданының тарихына көз жүгіртсек, бұл өңірде кілем тоқу өнерінің терең тамыр жайғанын байқаймыз. Ертеден-ақ Нехавендтің әйелдері күнделікті тұрмыстық істермен қатар кілем тоқумен де айналысқан. Бұрындары Нехавенд кілемдері жергілікті халықтың үйінде тұрмыстық мақсатта қолданылатын. Жас келіншектер ұзатыларда, бұл кілем жасау-жиһаздың басты бөліктерінің бірі саналған.

Қазіргі таңда Нехавенд кілемдері көбінесе ауылдық жерлерде тоқылады. Ең танымал үлгісі - кілемнің төрт бұрышына тоқылатын «үш гүл» немесе «үш бастық» деген ою-өрнек. «Ошванд» (шығыста) және «Зеравин» (оңтүстікте) ауылдары осы үлгідегі кілемдердің негізгі өндіріс орындары саналады. Сонымен қатар «гүл мен бұта», «тауыс қауырсыны», «гүл шоғы» және құмыраға салынған шашыраңқы гүлдер сынды оюлар да Нехавенд кілемдерінде кездеседі.

Жалпы алғанда, Нехавенд кілемдерінің өрнектері ірі және ауылдық стильде тоқылады. Бұл өңір Хамадан, Арак және Кум сынды қолмен тоқылған кілем өндірісінің орталықтарына жақын болғандықтан, сол жерлердің ықпалы байқалғанымен, өзіндік ерекшелігін жоғалтпаған. Сондықтан Нехавенд кілемдері көрші өңірлердің кілемдерінен оңай ажыратылады.

Нехавенд кілемінде қолданылатын бояу түстері де ерекше. «Түйе түсі» деп аталатын қоңыр, «бет түсі» деп аталатын беж түстес реңк, ал қызылдың бірнеше түрі - «айран түстес», «қызыл анар», «қызыл ронас», «қызыл тікенгүл» секілді атауларға ие. Қызыл түс - ең кең қолданылатын түс болса, көк (ашық және қою), сары, кейде жасыл мен қызғылт сары түстер кілемге ерекше әсер береді. Негізгі фон ретінде көбіне қызыл қолданылады, алайда кейде көк түс те негіз ретінде тоқылады.

Кілем тоқуға арналған құрал-жабдықтар

Кілем тоқуда қолданылатын негізгі құрал - «дар» (кілем тоқу станогы) деп аталады. Дар көлденең және тік болып екі түрге бөлінеді. Көлденең дарды көбінесе көшпенділер мен жартылай көшпелі тайпалар қолданады. Ал тік дар - ағаштан не металдан жасалып, мықты тұруы үшін қабырғаға немесе бағанаға сүйеп орнатылады. Нехавендте дәл осы тік дар кеңінен қолданылады.

Бұдан басқа, кілем тоқуда қайшы мен тарақ (дафтин) секілді құралдар да пайдаланылады. Дафтин - негіз және арқау жіптерін нығыздау және біркелкі етіп орналастыру үшін қолданылады.

Нехавенд кілем тоқу шеберлігі ертеден ауыздан-ауызға беріліп келген. Алайда бүгінде бұл шеберлікті үйрететін оқу орталықтары ашылып, қазіргі заманғы маркетинг пен сату әдістері де енгізілуде. Сонымен қатар, қазіргі таңда бұл өнімді тоқу мен сатуға маманданған компаниялар да жұмыс істейді. Осы өзгерістердің арқасында соңғы бір-екі онжылдықта Нехавенд кілемінің экспортында оң өзгерістер байқалды.

Нехавенд кілемінің ұлттық тізімге енгізілуі

Нехавендте шеберлер мен кілем тоқушылардың көп болуы, жергілікті шикізат қоры және кілемге тән ерекше өрнектер - осының бәрі аталмыш кілем түрінің тіркеуге алынуына себеп болды. Нәтижесінде 2019 жылдың соңында (1398 иран күнтізбесі бойынша) Нехавенд кілемі Иранның ұлттық мұралар тізіміне ресми түрде енгізілді.

Атауы			رفوگری سنتی پارچه در ایران، هنری دقیق و ضروری
Ел			Иран

رفوگری سنتی پارچه، فنی برای ترمیم پارچه با ایجاد تار و پودهای جایگزین است که ترجیحا با استفاده از نخ تار و پود خودِ پارچه و مطابق با بافت آن صورت می‌گیرد تا پس از پایان عملیات رفو، محل ترمیم قابل تشخیص نباشد. از حدود 100 سال پیش با پیشرفت فن پارچه‌بافی و وفور این محصول در جوامع مختلف، امکان جایگزینی پارچه‌های آسیب‌دیده با پارچه‌های نو به راحتی فراهم شد. بدین ترتیب رفوگری پارچه اهمیت خود را از دست داد و مورد بی‌توجهی قرار گرفت. علی‌رغم این شرایط، فعالیت‌ها برای مدون کردن این حرفه ارزشمند، از چند سال پیش در ایران آغاز شده و به ثبت ملی این هنر انجامیده است.

پیشینه رفوگری سنتی پارچه در ایران

هنر رفوگری سنتی پارچه در ایران قدمتی بسیار زیاد دارد، به طوری که برخی کارشناسان پیشینه آن را به بیش از هزار سال می‌رسانند. به نظر می‌رسد همزمان با دستیابی انسان به فن تولید پارچه، هنر رفوگری نیز حیات خود را آغاز کرده باشد. در صورت صحت این گزاره، رفوگری پارچه در هزاره‌های پیش از میلاد سابقه داشته است. البته ویژگی‌های موادی که پارچه با آن بافته می‌شود، امکان ماندگاری پارچه در زمان‌های طولانی به اندازه چند قرن را از بین می‌برد. از این رو از گذشته‌های دور، تعداد کمی پارچه به دست ما رسیده که آن‌ها هم در برخی موزه‌های خاص جهان نگهداری می‌شوند و مطالعه آن‌ها از دسترس همگان خارج است. بدین ترتیب یافتن نمونه‌های تاریخی برای مطالعه پیشینه رفوگری بسیار دشوار به نظر می‌رسد. با این حال در متون کهن ادبیات پارسی، اشاراتی به رفوگری پارچه یا ابزارهای مورد استفاده در آن صورت گرفته که نشان می‌دهد از قرن‌ها پیش، این هنر در میان ایرانیان رواج داشته است. ادیبان و شعرای مختلفی در گستره جغرافیای ایران، در سده‌های مختلف درباره رفوگری و پارچه‌بافی سخن گفته‌اند که نشان می‌دهد این فن علاوه بر گستردگی جغرافیایی، از مانایی تاریخی قابل توجهی نیز برخوردار بوده است. از مهم‌ترین منابع درباره فن رفوگری، «دیوان البسه» است که «خواجه نظام‌الدین محمود قاری» آن را در سده‌های هشتم و نهم هجری قمری (قرن چهاردهم میلادی) نگاشته است. وی در این کتابِ تخصصی، به صورت مستقیم به فن رفوگری اشاره می‌کند.

ایرانیان از گذشته‌های دور در پارچه‌بافی زبانزد بوده‌اند و پارچه‌هایی مرغوب تولید می‌کردند. گستردگی هنر پارچه‌بافی در ایران، احتمالا یکی از عواملی است که رفوگری و ترمیم پارچه را نیز تقویت کرده و به رشد آن انجامیده است. تا همین چند دهه پیش، در سراسر ایران، هنرمندان رفوگر به این پیشه مشغول بوده‌اند و این هنر را به صورت سینه‌به‌سینه به شاگردان خود منتقل می‌کردند، اما امروز آموزش و فراگیری این فن به آموزش‌های خصوصی در آموزشگاه‌های هنری منحصر شده است.

کاربردها و ابزار

مهم‌ترین کاربرد رفوگری سنتی پارچه، مرمت پارچه‌های قدیمی است که برخی از آن‌ها دارای ارزش تاریخی به شمار می‌روند. همچنین پارچه‌هایی که به عنوان زمینه اجرای برخی کارهای هنری، همچون نقاشی، سوزن‌دوزی یا مشابه آن به کار رفته‌اند، به وسیله این فن قابل محافظت هستند.

در رفوگری سنتی پارچه از ابزارهای معمولی همچون سوزن، قیچی و انگشتانه استفاده می‌شود. هنرمند در این فن با نهایت دقت، نسوج پارچه را به نحوی مرتب می‌کند که آثار پارگی یا خوردگی پارچه از میان برود. در این کار از انواع فنون دوخت استفاده می‌شود تا کار رفوگر در محصول نهایی کمترین نمود را داشته باشد.

یک هنرمند رفوگر باید شناخت مناسبی نسبت به شیوه‌های بافت پارچه داشته باشد و جنس پارچه‌های مختلف را از هم بازشناسد. معمولا در گذشته رفوگران، پارچه‌بافان باتجربه‌ای بودند که تجربه خود در پارچه‌بافی را در رفوگری به کار می‌گرفتند. از آن جا که رفوگری پارچه، خود یک هنر مجزا و ارزشمند است، پارچه‌های ارزشمند تاریخی که عمل رفوگری روی آن‌ها صورت می‌گیرد، ارزش و اهمیتی مضاعف پیدا می‌کنند.

ثبت ملی رفوگری سنتی پارچه

فن رفوگری سنتی پارچه در ایران در سال 2018 میلادی (1397 خورشیدی) با گستره ملی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت این فن موجب شد اقداماتی برای احیای هنر رفوگری سنتی پارچه و آموزش هنرجویان صورت گیرد.

Атауы			Исфахан қаласындағы өзіндік өнер, каламкар кескіндемесінің тарихы мен қолданылуы
Ел			Иран
Қалалар

Каламкари «Қалам» және «Кари» деген екі бөліктен тұрады және осы екі сөз айтып тұрғандай, қаламмен жұмыс жасалатын, өрнектер жасалатын өнер. Ағаш мөрлер каламкарида қолданылса, «Чит-Сази» өнері де қолданылған «Калам-кари-нақши» деп аталатын аралас өнер дүниеге келеді. Дәстүрлі Исфахандық дастархандар ең әдемі және әйгілі бұйымдардың бірі болып табылатын Чит-Сази - ағаш мөрлермен кенептен, зығырдан және мақтадан жасалған маталардағы өрнектер жасалатын әдіс. Осылайша, каллиграфия, каллиграфия және Чит-Сази арасында дизайнды басып шығару үшін қолданылатын қалып мөлшеріне байланысты жасалған айырмашылықтар бар.

Каламкари кескіндемесінің тарихы

Каламкаридің нақты тарихы мен алғышарттарын анықтау мүмкін емес, бірақ тарихи дереккөздерге сүйене отырып, мата сиялау өнеріне екі мың жылдай болды деген деректер бар. Бұл әдіс Индонезия, Үндістан, Египет және Қытай сияқты елдерде танымал болды. Иранда Сасанидтер дәуірінде (б.з. 3-7 ғасырлар) баспаның кеңінен қолданылғаны туралы деректер бар. Үш тас блок Ирандағы осы техникаға қатысты ең көне құралдар болып табылады, олар Нишапур қазбаларында бірнеше басқа қыш заттармен бірге табылған. Бұл блоктар хижраның 4-5 ғасырларына жатады (шамамен біздің заманымыздың 11 ғасыры). Мамандардың айтуынша, каллиграфия өнері Иранда Илхандық дәуірден (б.з. 1256-1356 жж.) танымал болған. Бұл кезеңде моңғол хандары каллиграфия мен каллиграфия өнерпаздарын қолдады. Әрине, қазіргі кездегі ең көне үлгілер Ғазнауилер кезеңіне (977-1187 жж.) жатады. Сондықтан каллиграфияның ауқымын Илхандық дәуірге дейін де кеңейтуге болады. Дегенмен, Қамлкар кескіндемесі Қаламкаридің өзінен гөрі жаңа және Тимуридтер дәуірінде (1370-1506 жж.) танымал болды. Бұл өнердің шыңы Сефевидтер кезеңіне (1501-1736 жж.) және Исфаханның астанасына жатқызу керек. Осы кезеңде Исфахан Ирандағы каламкари маталарын өндіруде көшбасшы болды. Сарай адамдары мен саудагерлердің сәнді киімдерді өндіруде қолданылатын шикізат ретінде гирляндтар мен алтын жалатылған матаға назар аударуы осы кезеңде қаламкари мата өндірісінің өсуінің ең маңызды факторы болды. Бұл өнер өзінің өркендеуін Қаджарлар дәуірінің ортасына дейін (19 ғ.) сақтап, кейін салыстырмалы түрде құлдырауға ұшырады.

Қазіргі кезеңдегі каламкари кескіндемесі

Қарапайым адамдар «Каламкари» өнімдерін тарих бойы пайдаланған, бірақ матаның бұл түрін өндірудің жоғары құны оның кеңінен таралуына және жалпыға бірдей қолданылуына кедергі болды. Сондықтан мата өндірісінің өзіндік құнын төмендететін және оны өндіру жылдамдығын арттыратын әдістер ойлап табылды. Бастапқыда каламкари өнерінің үйлесімі қалыптасып, бұйым шығару үшін басу техникасы қолданылды, бірақ бірте-бірте матаға басып шығару үшін штамптарды эксклюзивті пайдалану кеңінен тарады, бұл әдіс әлдеқайда қарапайым және жылдам болды. Бүгінде ағаш және пластик маркалар матаға өрнек салуда кеңінен қолданылып, каллиграфия ретінде қалың жұртшылыққа таныстырылады. Түпнұсқа каллиграфия өнері баспа және каллиграфиямен салыстырғанда қиынырақ, ал оның өнімдері жоғары бағаға байланысты бәсекелестік артықшылыққа ие емес. Сондықтан бұл салада шеберлер өте аз, ал дәстүрлі ирандық каллиграфияның шынайы өнері жойылып бара жатқан өнерлердің бірі болып саналады.

Каламкари өнерінің ерекшеліктері

Қолөнердің бұл саласында матаға жануарлар мен табиғат нақыштары, миниатюралар, гүлдер мен батах, исламдық, каллиграфия, діни үлгілер сияқты дизайн қолданылады. Мақта маталарының бояуды сіңіру қабілеті жақсы болғандықтан, олар жүн матаға қарағанда қаламқар кескіндемесінде және чит-сазиде аз қолданылады. Бұл өнерде қолданылатын бояғыштар өсімдік, жануар немесе минералды болып табылады. Бұл салада матаға дизайн жасау үшін қолданылатын қалыптар жаңғақ, алмұрт және долана ағаштарынан жасалған. Бүгінде қаламқар маталары негізінен дастархан, төсек жапқыш, дастархан, жайнамаз ретінде пайдаланылады.

Қаламқар кескіндемесінің ұлттық тіркелуі

Қаламкар кескіндемесін Иранның материалдық емес ұлттық мұрасына тіркеу үшін файл дайындалды және 2009 жылы 65 нөмірімен тіркелді. Сондай-ақ, Қаламкар баспаханасы немесе Чит-сази атауы 2012 жылы Иранның материалдық емес ұлттық мұрасы тізіміне енгізілді (1391 күндік және индигентический нөмері бар. фон, мұғалімдер мен өндірістік шеберханалардың қызметі осы әдістемелердің ұлттық материалдық емес мұралар тізіміне тіркелуіне түрткі болған факторлардың бірі болып табылады.

Атауы			Наиннің кілем тоқу өнері, шөлді өңірдің еңбекқор халқының түрлі-түсті тартуы
Ел			Иран
Қалалар

Кілем тоқу - ежелден келе жатқан көне өнер, ол Иран атымен тығыз байланысты. Бұл өнерді осы ұлы өркениеттің көріністерінің бірі деуге болады. Иранның шебер кілемшілері ғасырлар бойы мыңдаған ою-өрнек пен ғажайып туындылар жасап келген. Иран кілемдерінің өрнектері - тоқушының жүрегі мен сезімінен туындайды... Ал ирандық өнерпаздар қандай қарапайым, өйткені өз өнер туындысын жерге жайып, жұрттың бәріне үстімен жүруге мүмкіндік береді, олар осылайша түрлі-түсті сиқырлы әлемге жол ашады!

Иранның түкпір-түкпіріндегі шеберлер өз өңірінің мәдениеті мен тарихына сай келетін өрнектер мен тәсілдерді таңдап, дамытқан. Бүгінде Иранның әр бұрышында кілем тоқудың өзіндік ерекше және қайталанбас түрі бар, ол сол аймақтың мәдениетін баяндайды. Наин кілемі - дербес болмысы бар, Иран кілемдерінің ең танымал түрлерінің бірі.

Наин қай жерде орналасқан?
Наин - Исфахан облысының шығысында орналасқан ең үлкен ауданы. Оның климаты шөлді, жауын-шашын өте аз түседі. Нәеин тұрғындары Иранның орталық аймақтарындағы халықтарға ұқсас диалектілерде сөйлейді. Бұл өңірде өмір сүрудің тарихы шамамен төрт мың жыл бұрын басталған деп есептеледі. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Наин Ахемен әулеті кезінде (б.з.д. бірінші мыңжылдық) Парс аймағының бес уалаятының бірі болған. Наиндегі Жұма мешіті - б.з. IX ғасырына (хижраның III ғасыры) тиесілі және Ирандағы сақталған ең көне мешіттердің бірі, бұл қаланың терең тарихын айғақтайды.

Қуаңшылық пен судың жетіспеуіне қарамастан, Нәеин экономикасы ежелден құдық жүйесі (қанат) арқылы дамыған ауыл шаруашылығына негізделген. Соңғы жылдары судың аздығынан бұл сала біршама қиындықтарға ұшырағандықтан, шаруалар енді шөлге төзімді және аз су талап ететін дақылдарға - пісте мен анар өсіруге көшкен. Ауыл шаруашылығының әлсіреуіне байланысты, Наин тұрғындары дәстүрлі қолөнер салалары - шекпен тоқу мен кілем тоқуға көбірек көңіл бөліп отыр.

Нәеинде үш түрлі кілем тоқылады: 50 раж, 60 раж және 80 раж. Наиндіктер бұл кілемдерді өз терминологиясында сәйкесінше 9 ла, 6 ла және 4 ла деп атайды. Бұл атаулар челле (кілемнің негіз жіптері) үшін қолданылатын жіптердің санына байланысты. Челледегі «ла» саны азайған сайын, кілемнің нәзіктігі мен сапасы арта түседі. Наинде челле жіптері көбіне мақта жіптерден жасалады, бірақ кейбір кілемдерде жібек те қолданылады.

Нәеин кілемдері әдетте мына өлшемдерде тоқылады: «зәрғ у ним» (1,5 аршын), «зәрғ у чәрәк» (1,25 аршын), кілемше, перделік, 2x3 метр, 2,5x3,5 метр және 3x4 метр. Сонымен қатар, тоқушылар диаметрі 40-тан 500 см-ге дейінгі дөңгелек кілемдер де тоқиды.

Наин кілемінің басты ерекшеліктерінің бірі - табиғи өсімдіктерден алынған бояулар мен 4 ла немесе 6 ла жіңішке жіптердің қолданылуы. Дәстүрлі түрде, Наин кілемдерінде шөлейтті аймақтың табиғатына сай сабырлы әрі үйлесімді түстер басым. Кілем өрнектерінде негізінен "ләчәк-тәранж", "әслами", "афшан" және "дұрықты" үлгілер жиі кездеседі.

Атауы			چاقوی مهریز و روزگار پر محنت آن
Ел			Иран
Қалалар

			Ұлты

مهریز یکی از شهرهای استان یزد به شمار می‌آید؛ شهری که به عنوان یک باغ‌شهر شهرت پیدا کرده است. این شهر در جنوب استان یزد واقع است و به خاطر طبیعت کویری‌اش، شکل خاصی از معماری در ساخت خانه‌هایش دیده می‌شود: خانه‌ها دیوارهایی بلند دارند و در خلاف جهت تابش خورشید ساخته شده‌اند. بادگیر، سردابه، دیوارهای قطور و سقف‌های نیم‌گنبد، از دیگر ویژگی‌های خانه‌های این منطقه است. مهریز علاوه بر ویژگی‌های طبیعی و تاریخی، به خاطر این معماری خاص شهرت دارد، ولی جاذبه‌های آن به این موارد منحصر نیست، زیرا صنایع دستی این شهر نیز اصیل و بسیار چشم‌گیر است. چاقوسازی یکی از صنایع دستی سرآمدِ مهریز محسوب می‌شود؛ هنرصنعتی که محصولات آن بسیار بادوام و پرطرفدار است.

چاقوسازی مهریز، پیشینه و ویژگی‌ها
مردم مهریز معتقدند سابقه هنر چاقوسازی این شهر به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد. این گفته با توجه به برخی شواهد، از سوی شماری از کارشناسان مورد تایید قرار گرفته است. جایگاه چاقوسازی در مهریز به شکلی است که به صورت سنتی، چاقوسازان شهر مورد احترام مردم هستند. امروزه غلبه چاقوهای صنعتی در بازار، توجه به هنر سنتی چاقوسازی را کم کرده و چاقوی مهریز را از رونق انداخته است، هر چند هنوز هم استادکارانی در این شهر مشغول فعالیتند و چاقوهایی می‌سازند که علاوه بر کارآیی و دوام، یک اثر هنری به شمار می‌روند.

محصولات و روش ساخت چاقوی مهریز
هنرمندان چاقوساز مهریز، محصولات خود را در انواع جیبی، قصابی و کارد (آشپزخانه) تولید می‌کنند. برای تولید چاقو از مواد اولیه‌ای نظیر ورقه فولادی، مواد سوختی و میله آهنی استفاده می‌شود. چاقوسازان مهریزی همچون گذشته از ابزار سنتی مانند چکش و سندان، انبردست، مته، کمانه و سوهان برای تولید چاقو بهره می‌گیرند.
برای ساخت چاقو، ابتدا تیغه آن تولید می‌شود. در گذشته که وسایل الکتریکی برش ورقه‌های فولادی وجود نداشت، ورقه را ابتدا به خوبی حرارت می‌دادند و زمانی که کاملا گداخته می‌شد، می‌بریدند. این روش سنتی هنوز هم در برخی کارگاه‌های مهریز اجرا می‌شود. ورقه‌های تکه‌تکه‌شده پس از برش، باید با چکش ضربه بخورند تا شکلی مناسب به خود بگیرند. استادکار چاقوساز ممکن است برای شکل‌دهی مناسب ورقه، چندین بار آن را به کوره وارد و گداخته کند. این کار علی‌رغم دشواری‌اش، موجب استحکام بیشتر تیغه می‌شود. کوبیدن تیغه نیازمند دقت و مهارت است، زیرا در صورتی که بخشی از آن بیش از اندازه کوبیده شود، دچار پیچش خواهد شد و از بین خواهد رفت.
چاقوسازان مهریز نام خود را به عنوان امضای کار، روی تیغه حک می‌کنند. این کار نوعی تضمین کیفیت و خدمات پس از فروش نیز هست، زیرا اگر ایرادی در ساخت چاقو وجود داشته باشد، خریدار می‌تواند به چاقوساز مراجعه کند. پس از شکل‌دهی تیغه، چند مرحله برای پرداخت، تیز کردن و انجام تزئینات روی چاقو انجام می‌شود. چاقوسازان مهریز دریافته‌اند که اگر تیغه گداخته را درون ظرف روغن فرو کنند، استحکام و نرمی آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل تیغه را چند بار حرارت می‌دهند، بلافاصله در روغن فرو می‌کنند و پس از 30 ثانیه آن را از ظرف روغن خارج می‌کنند و سمباده می‌کشند تا زوایدش برطرف شود. زمانی که تیغه هنگام حرارت‌دهی به رنگ بنفش پررنگ درآید، انعطاف لازم در آن به وجود آمده و مرحله تیز کردن شروع می‌شود. امروزه تیز کردن با دستگاه برقی انجام می‌شود، ولی در گذشته استادکاران سنگ‌های مخصوصی داشتند که تیغه را به آن می‌کشیدند. تیز کردن مناسب چاقو نیز به مهارت زیادی نیازمند است، زیرا اگر تیغه بیش از حد تیز شود، نازک و شکننده می‌شود و چاقو کارآیی خود را از دست می‌دهد.
واپسین مرحله ساخت چاقو، متصل کردن دسته و تیغه است. دسته چاقوهای مهریز چوبی یا فلزی است. دسته چاقو‌های تاشو را از فلز می‌سازند. دسته به شکلی ساخته می‌شود که به خوبی در دست انسان جا بگیرد. یک استادکار ماهر می‌تواند روزانه پنج یا شش چاقو تولید کند.

ثبت ملی چاقوسازی مهریز
پرونده «فن و هنر چاقوسازی مهریز» در سال 2013 میلادی (1391 خورشیدی) با شماره 1045 در فهرست آثار ناملموس ملی ایران ثبت شد.

Атауы			Дәстүрлі ирандық жібек және оның қайталанбас ерекшеліктері
Ел			Иран
Қалалар
			Knitting, sewing and textile
			Ұлты

Жібек - бірнеше өңдеу қадамдарынан кейін мата өндірісінде қолдануға болатын табиғи талшық пен ақуыз. Жібек маталар өте жұмсақ және төзімді және басқа мата түрлеріне қарағанда жоғары бағаға ие. Соншалықты алыс емес өткен заманда Иран жібек құртын өсіру мен жібек мата өндірудің негізгі орталықтарының бірі болды. Бұл өнеркәсіп әлі күнге дейін Иранның кейбір аймақтарында сақталады және оның кейбір өнімдері, мысалы, жібек кілемдері әлемге әйгілі.

Жібек өнеркәсібі және оның тарихы

Тарихшылар қытайларды жібек алу әдісін алғаш ашқан халық деп санайды. Олардың айтуынша, жібек жіп пен маталар Қытайда төрт мың жылдан астам уақыт бұрын өндірілген. Иранның жібек бұйымдарын шығару тарихы да бар. Кейбіреулер біздің дәуірімізге дейін Иран жібек өндірісінің маңызды орталығы болған деп санайды. Кейінгі кезеңдерде Иранда жібек өндірісі өте өркендеді, сондықтан орта ғасырларда Иранға сапар шеккен еуропалық саяхатшылар Иранның жібек өнеркәсібін атап өтті. Қалай болғанда да, ирандық жібек өте ертеден әлемдік беделге ие. Ирандық қолөнершілер жоғары таза жібек өндіреді, бұл әлемнің басқа бөліктерінде өндірілген үлгілермен салыстырғанда жақсырақ.

Ирандағы жібек өндірудің дәстүрлі әдісі

Иранда жібек өсірумен негізінен елдің солтүстігінде айналысады. Егістік алқабында тұт ағаштары бар шаруалар тұт ағаштарының жанынан әдетте ауданы 10-30 шаршы метр болатын «Тіленбар» деп аталатын құрылыс салады. Тельнбардың биіктігі жерден 1,5-2,5 метрге дейін жетеді және онда жібек құрттары жібек бағуға қолайлы жағдайға жету үшін тұт жапырақтарымен қоректенеді. Жібек құртының жұмыртқасын Талмбарға өткізер алдында ағаш жәшіктерде қараңғы және ылғалды жерде біраз уақыт ұстайды. Жұмыртқа құртқа айналғанда, қабыққа ауысып, пілләге айналғанша шамамен 40 күн тұрады. Құрттар айналасында піллә құрып болғаннан кейін оларды тұт жапырақтарынан қысқа мерзімде бөліп алу керек. Бұл кезеңде кідіріс болса, құрт оны коконды тесіп жояды. Пілләні жапырақтан бөліп алғаннан кейін жібек илеуге жіберер алдында пілләлерді ішіне кептіру үшін қыздыру керек. Бұрын піллә суда бірнеше сағат қайнатылған болса, бүгінде күріш бастырылатын және көп жылу беретін платформаларда кептіріледі.

Дайындалған пілләларды жібек басу үшін үлкен пакеттерге салып жібереді. Жібек тоқу шағын үй шеберханаларында жасалады және өндірістік құрылымдар мен құралдарды қамтымайды. Жібектен кейін жібектеу кезеңі өтеді. Калиаб – Йезд, Керман және Құм провинцияларында өсетін өсімдік. Жібек талшықтары жібектен кейін бір-біріне жабысып, қоспалары болғандықтан, оны тазарту үшін килаб пайдаланады. Бұрын киліпті шұңқырға жағып, күлін суда толық ерігенше 24 сағат қайнататын. Содан кейін олар жібек жіпті тазалау үшін осы ерітіндіге салады. Жібек жіп тараудан кейін кремді түсті. Әдетте, нарықта тұтынушылар ақ немесе боялған иірілген жіпті пайдаланады, сондықтан тараудан кейін талшықтарды ағарту қадамы жасалады. (Жібек ағартылған болса, оны бояуға болады.) Ертеде күрделі процестер арқылы жібекті ағарту үшін өсімдік өнімдері пайдаланылды, бірақ бүгінде бұл химиялық заттарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Жібек тоқуда жібектің салмағының 25%-ы азайғандықтан, оның жылтырлығы мен салмағын арттыру үшін оған темір, қалайы, алюминий сияқты материалдар қосылады.

Осы қадамдардан кейін талшықтар «поэзия» деп аталатын матаға айналады. Егер олар кілем өндірісінде жібекті пайдаланғысы келсе, оны бояу керек. Дәстүрлі бояу да өте шаршатады және дәл. Бояудан кейін талшықтар жібек кілемнің шикізаты ретінде пайдаланылады.

Иранның жібек өнеркәсібінің ұлттық тіркеуі

Дәстүрлі технологиялар материалдық емес мұраның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Иранның жібек өнеркәсібінде бес провинция жібек өнімдерін өндіру тізбегінің әртүрлі сатыларына қатысады:

• Гилан (Фоман, Астана Ашрафие және Лангрод қалалары) ноған шаруашылығы мен жібек шаруашылығының негізгі орталығы ретінде.

Хорасан Разави (Торбат-Хейдарие қаласындағы Бәйг қаласы) жібек тоқудың негізгі орталығы ретінде.

• Исфахан (Кашан қаласы) килибакши мен шаарафафидің негізгі орталығы ретінде,

• Құм жібек бояуының негізгі орталығы ретінде,

• Жібек кілем тоқудың негізгі орталығы ретінде Шығыс Әзірбайжан (Табриз).

Осылайша 2017 жылы осы бес облыстың атымен Иранның жергілікті жібек өнеркәсібі Иранның материалдық емес мұралар тізіміне тіркелді.

Атауы			زنگوله‌سازی سرایان، مهارتی دقیق و خوش‌آوا!
Ел			Иран
Қалалар

			Ұлты

خراسان جنوبی به مرکزیت شهر بیرجند، در شرق ایران واقع است و 11 شهرستان ذیل آن قرار دارند. شهرستان سرایان یکی از این شهرستان‌های یازده‌گانه است که در شمال غرب خراسان جنوبی قرار گرفته است. سرایان در سال 2005 میلادی (1384 خورشیدی) از شهرستان فردوس منفک شد. شهر سرایان، مرکز این شهرستان با مشهد 411 کیلومتر و با بیرجند 162 کیلومتر فاصله دارد. سرایان به جز زعفران بسیار باکیفیت، آب‌انبارهایی قدیمی دارد که هنوز هم مورد استفاده هستند.

صنایع دستی در خراسان جنوبی
مانند تمام صنایع سنتی، صنایع دستی خراسان جنوبی نیز در طول تاریخ با طبیعت و جغرافیای منطقه هم‌خوانی پیدا کرده و بر اساس نوع نیازهای مردم گسترش یافته است. اشتغال به این صنایع در کنار کشاورزی و دامداری که شغل اولیه بسیاری از مردمان خراسان جنوبی است، به معیشت آنان کمک کرده و عاملی برای گذران اوقات فراغت بوده است. بر اساس آمارهای موجود، از حدود 290 رشته صنایع دستی که از سوی وزارت میراث فرهنگی ایران شناسایی شده، بیش از 80 رشته در خراسان جنوبی فعالیت دارند که البته برخی از این رشته‌ها، در حال فراموشی است. در میان شهرستان‌های خراسان جنوبی، سرایان یکی از مهم‌ترین مناطق در زمینه صنایع دستی به شمار می‌آید که هنوز هم اصالت خود را در تولید بسیاری از محصولات این حوزه حفظ کرده است. هنر زنگوله‌سازی نیز از جمله فنون سنتی این شهرستان محسوب می‌شود که دارای پیشینه‌ای کهن است.

زنگوله‌سازی سرایان، تاریخچه و ویژگی‌های آن
گفته می‌شود در زمان حکومت صفویه شماری از آهنگران اصفهان علیه حکومت وقت سر به شورش گذاردند و دست به اعتصاب زدند. آنان در نهایت به سرایان تبعید شدند. سکونت این آهنگران در شهر سرایان، به گسترش فن آهنگری در این شهر کمک شایانی کرده است. چلنگری (آهنگری سنتی)، مسگری، علامت‌سازی، قفل‌سازی، اسلحه‌سازی، چاقوسازی و قلم‌زنی از جمله رشته‌های صنایع دستی فلزی هستند که در سرایان رونق پیدا کرده‌اند. بازار تاریخی میثم یکی از قدیمی‌ترین بازارهای سرایان به شمار می‌رود که قدمت آن به دوره صفویه (قرن شانزدهم میلادی) بر می‌گردد و به عنوان مرکز اصلی آهنگری سنتی در این شهر شناخته می‌شود.
زنگوله‌سازی را نیز باید زیرمجموعه‌ای از هنر آهنگری سنتی به شمار آورد. از گذشته‌های دور در بازار میثم کارگاه‌های آهنگری فعال بوده و گرایش به زنگوله‌سازی، به مرور زمان بر اساس نیاز دامداران منطقه بیشتر شده است. استادکاران سرایانی به مرور زمان به فنون و مهارت‌هایی در ساخت زنگوله دست یافتند که آوازه زنگوله‌های این شهر را فراگیر کرد.

مواد اولیه و شیوه‌های زنگوله‌سازی
آهن‌آلات قراضه، ورق‌های دست دوم مورد استفاده در بسته‌‌بندی موادی همچون قیر یا روغن یا ورق‌های آهنی با ضخامت یک تا 2.5 میلیمتر برای ساخت زنگوله به کار می‌رود. انواع سندان، سمبه، انبر، چکش، قلم، سوهان و قیچی که در آهنگری سنتی کاربرد دارند، در زنگوله‌سازی نیز به کار گرفته می‌شوند. هنرمندان سرایانی ورق‌های مورد استفاده در زنگوله‌سازی را با تکنیک حرارت دادن با کوره، کوبیدن و چکش‌کاری و ایجاد اتصالات، به شکل دلخواه در می‌آورند. معمولا برای جوش‌دادن قطعات آهن در مراحل مختلف، از ضایعات برنج بهره می‌گیرند. صنعتگران سرایانی معتقدند به کار بردن برنج در زنگوله، علاوه بر پوشاندن منافذ و جوش دادن تکه‌های آهن، صدا را هم رساتر می‌کند.

کاربردهای زنگوله
زنگوله زنگ‌هایی است که مورد استفاده دامداران و چوپانان قرار می‌گیرد و عموما به صورت تکی یا جفتی به گردن دام، استران یا سگ‌های گله آویخته می‌شود. به جز این موارد، زنگوله مصارف تزئینی هم دارد و به عنوان آویز گهواره کودک یا درِ خانه به کار می‌رود. چوپانان با صدای زنگوله از جهت حرکت دام آگاه می‌شوند. صدای ناگهانی زنگوله برای چوپانان از وقوع خطر و حمله احتمالی گرگ یا حیوانات وحشی خبر می‌دهد. به عقیده چوپانان، صدای موزون و یکنواخت زنگوله‌ها موجب می‌شود گله آرامش پیدا کند و به خوبی به چرا بپردازد.
معمولا زنگوله‌های مورد استفاده برای دام‌های نر صدای بم و زنگوله مورد استفاده برای دام‌های ماده صدای زیر دارند. برخی چوپانان به دام‌های جسورتر و چابک‌تر یا به اصطلاح سرایانی «سورتر» زنگوله می‌بندند تا آن‌ها با حرکت خود هدایت‌گر گله باشند. اندازه زنگوله متناسب با جثه چارپایان تغییر می‌کند. بز و گوسفند زنگوله‌های کوچکی دارند، ولی گاهی به گاو و شتر زنگوله‌هایی بسته می‌‌شود که تا 30 سانتی‌متر طول دارد.

ثبت ملی زنگوله‌سازی سرایان
بومی بودن فن ساخت زنگوله در سرایان، مهارت خاص و دقیق جوشکاری اجزای مختلف آن و استفاده از مواد ویژه برای تولید صدایی دلنواز در زنگوله، عواملی بود که زنگوله‌سازی سرایان را به عنوان یک میراث ناملموس ملی مطرح کرد. در نهایت پرونده زنگوله‌سازی سرایان در سال 2013 میلادی (1391 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی به ثبت رسید.

Атауы			خورجین‌بافی، هنری آمیخته با زندگی روستاییان و عشایر
Ел			Иран
Қалалар
			Knitting, sewing and textile
			Ұлты

خورجین‌بافی از جمله صنایع دستی است که روی دار انجام می‌شود. محصول این هنر کیسه‌ای است که معمولا روی چارپایان انداخته می‌شود و برای حمل بار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خورجین‌بافی و ویژگی‌های آن
از نظر روش، خورجین‌بافی را می‌توان یکی از زیرشاخه‌های هنر فرشبافی دانست. خورجین همچون گلیم، زیلو، جاجیم و پلاس نوعی تخت‌بافت است. در تخت‌بافت‌ها تار و پود به تنهایی و بدون وجود پرز، برای شکل‌دهی به بافته و ایجاد طرح و نقش به کار می‌رود. این بافته روی دارهای عمودی و شبیه زیلو بافته می‌شود، ولی در برخی مناطق عشایری، بافت خورجین روی دارهای افقی هم رواج دارد. در برخی نقاط برای بافت خورجین از نخ‌های رنگارنگ استفاده می‌کنند، ولی بافته‌های عشایر جنوب و غرب ایران و اهالی روستاهای مناطق مرکزی ایران رنگ‌ها و طرح‌های محدودی دارند. خورجین‌های عشایر عمدتا با زمینه قرمزرنگ بافته می‌شوند.
نخ‌های پنبه‌ای ماده اولیه بافت خورجین به شمار می‌آید، هر چند گاهی خورجین‌ها را با نخ‌های پشمی یا به هم دوختن تکه‌های پارچه نیز درست می‌کنند. در بافت خورجین، شیوه‌های سنتی و ابزارهای بسیار ساده و ابتدایی به کار می‌رود. بافنده با نیروی پا و فشار دادن پدال، تارها را جابجا و پود را از میان آن‌ها رد می‌کند، سپس با وسیله‌ای به نام «دفتین» پود را می‌کوبد تا بتواند رج بعدی را ببافد. بدین ترتیب از کارگاه خورجین‌بافی، صدای موزون فشار پدال و کوبیدن پود با دفتین طنین‌انداز می‌شود. گاهی بافنده‌ها با همین ضرباهنگ، اشعار و ترانه‌هایی را به صورت بداهه زمزمه می‌کنند...
پس از آن که بافته از دار پایین آورده شد، آن را در اندازه مورد نظر تا می‌زنند و می‌دوزند تا کیسه‌ای به وجود آید. در واپسین مرحله بافت خورجین، لبه‌های آن را با نخ‌های رنگی ضخیم شیرازه می‌کنند. این کار علاوه بر افزایش استحکام و دوام خورجین، به زیباتر شدن آن نیز کمک می‌کند.

انواع خورجین و کاربردهای آن
خورجین از گذشته‌های دور برای حمل بار مورد استفاده قرار می‌گرفت. در واقع این بافته شبیه یک کیسه است که پشت حیوانات باربر انداخته می‌شود. خورجین‌های بزرگ چارپایان را اصطلاحا پالان و بافنده آن را پالان‌دوز می‌نامند. نوع دیگری از خورجین‌ها روی دوش افراد انداخته می‌شود. خورجین‌های مخصوص انسان به دو صورت تولید می‌شود: «یک لت» که بندی مانند کیف دارد و به دوش آویزان می‌شود. این نوع خورجین را «جنته» نیز می‌گویند؛ «دو لت» که روی شانه انداخته می‌شود، به شکلی که یک کیسه در جلو و کیسه دیگر روی کمر فرد قرار گیرد. انواعی از خورجین نیز برای موتورسیکلت یا دوچرخه به کار می‌رود. متناسب با شیوه استفاده از خورجین، عرض آن معمولا بین 30 تا 90 سانتی‌متر متغیر است. این محصول بیشتر در جوامع روستایی و عشایری مورد استفاده قرار می‌گیرد. در میان برخی گروه‌های عشایری خورجین یک وسیله بسیار ضروری محسوب می‌شود و جزئی ضروری از جهیزیه نوعروسان به شمار می‌رود.

نشان‌های ملی در خورجین‌بافی
بافت خورجین در جوامع روستایی و عشایری ایران رواج دارد. در جای‌جای ایران کارگاه‌هایی به این کار اختصاص دارد، ولی از میان آن‌ها شیوه بافت خورجین در اشکذر استان یزد در سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده است. به گفته اهالی اشکذر، در این منطقه خورجین‌بافی پیشینه‌ای بیش از یک قرن دارد. همچنین مهارت و فن خورجین‌بافی اردبیل در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) و «هورژین‌بافی» مناطق بختیاری‌نشین استان خوزستان در سال 2016 میلادی (1395 خورشیدی) در این فهرست ثبت شده است. مناطق بختیاری‌نشین استان خوزستان شامل شهرها و شهرستان‌های لالی، هفتگل، اندیمشک، اندیکا، شوشتر، دزفول، ایذه و مسجد سلیمان از مناطقی هستند که خورجین‌بافی در آن با دارهای افقی صورت می‌گیرد. این محصول در گویش عشایر «چینه‌گر» گفته می‌شود. هورژین که معمولا زمینه‌ای قرمزرنگ دارد و نخ‌هایی به رنگ سیاه در آن کار شده است، گاهی از هم باز می‌شود و به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار می‌گیرد. استان‌های چهارمحال و بختیاری، لرستان و کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان طبس (خراسان جنوبی) و روستای حسن‌آباد شهرستان جرقویه (اصفهان) از دیگر مراکز عمده تولید خورجین هستند. در روستای حسن‌آباد هنوز هم کارگاه‌های کوچک خورجین‌بافی فعالند و شمار زیادی از اهالی به این پیشه اشتغال دارند.

Атауы			پوش‌دوزی، هنری که با عزاداری‌های محرم یزد گره خورده است
Ел			Иран
			Knitting, sewing and textile
			Ұлты

پیش از شروع محرم، یزدی‌ها دست به کار آذین‌بندی حسینیه‌ها و تکایا و آماده‌سازی این اماکن برای برگزاری مراسم عزاداری می‌شوند. پوش‌دوزی و فرایند نصب پوش که پوش‌بالاکُنی گفته می‌شود، از جمله فعالیت‌هایی است که پیش از محرم در یزد رونق می‌گیرد.

پوش‌دوزی چیست؟
نفوذ فرهنگ شیعی در میان مردم یزد به گونه‌ای است که آن‌ها در هر کوی و برزن، حتی در خانه‌های خود به برپایی مجالس روضه و عزاداری سیدالشهدا می‌پردازند. معمولا هنگام برپایی چنین مجالسی، محل برگزاری مراسم را با پرچم یا پوش‌های منقش به اشعار و نقوش مذهبی می‌آرایند. پوش یک پوشش بزرگ است که برای ایجاد سرپناه موقت به کار گرفته می‌شود و پوش‌دوزی فن و هنر دوخت این پوشش به شمار می‌آید. هر چند پوش یک پوشش عمومی است ولی در یزد از آن بیشتر برای ایجاد سقف موقت روی حیاط‌ها یا مکان‌های روباز در زمان برگزاری عزاداری‌های محرم و صفر استفاده می‌کنند. معمولا چند روز پیش از شروع محرم پوش روی محوطه گسترانده و یکی دو روز پس از پایان مراسم عزاداری جمع می‌شود. دیگر استفاده‌های پوش برای برپایی خیمه‌های صحرایی، خیمه‌های آتش‌سوزی و ایجاد پوشش و سایه‌بان برای اماکن و مغازه‌هاست. خیمه‌های صحرایی معمولا به شکل مخروطی دوخته می‌شوند و قطر کف و ارتفاع آن‌ها حداکثر به پنج متر می‌رسد. چنین محصولاتی عمدتا در برپایی موکب‌ها در محل‌های پر رفت و آمد برای پذیرایی از عزاداران کاربرد دارد. خیمه آتش‌سوزی نیز در تعزیه و برای اجرای نمایش سوختن خیمه‌های امام حسین به کار می‌رود. اغلب اوقات خیمه آتش‌سوزی را با پارچه معمولی می‌دوزند. «پوش‌های مغازه‌ای» در ابعاد کوچک دوخته می‌شود. از آن جا که باید این نوع پوش‌ها هر روز متناسب با زاویه تابش خورشید برچیده یا پهن شود، آن را روی یک اسکلت فلزی سبک پیاده می‌کنند تا امکان تنظیم یا جمع کردن سریع و آسان آن فراهم شود.
از آن جا که اماکن برگزاری عزاداری امام حسین ابعاد و پلان‌هایی متفاوت دارند، دوخت پوش نیز با شرایط متفاوت منطبق می‌شود. بدین ترتیب گاهی پوش‌ها یک‌تکه و گاهی چند تکه هستند. پوش‌های چند تکه را پس از آن که برای پهن کردن به بالای دیوار یا پشت بام می‌برند، با طناب به هم متصل می‌کنند. این کار بسیار دقیق است و حوصله و تجربه زیادی می‌طلبد. ضمن این که دوختن پوش‌های بزرگ باید با همکاری چند نفر در کارگاه‌هایی که دارای ابعاد مناسب هستند انجام گیرد و نهایت دقت در آن به کار گرفته شود، زیرا یک خطای جزئی ممکن است جفت شدن تکه‌های مختلف را دشوار کند.

مراحل پوش‌دوزی
نخستین مرحله در پوش‌دوزی اندازه‌گیری ابعاد محلی است که پوش روی آن نصب می‌شود. پس از آن پارچه را برش می‌زنند و سوراخ‌هایی در لبه‌ها برای بستن پارچه به وجود می‌آورند. پوش‌های بزرگ چند سولاخ به عنوان هواکش نیز در خود دارند... در مرحله بعد عملیات نوارکشی انجام می‌شود. این کار بسیار ضروری است و به استحکام پوش کمک می‌کند. نوارها ضخامتی قابل توجه و عرضی نزدیک 10 سانتی‌متر دارند و به صورت شبکه‌ای بر پوش دوخته می‌شوند. در واپسین مرحله نیز نقوش و تزئیناتی بر پوش دوخته می‌شود. این نقوش گاهی به سفارش مشتری انتخاب می‌شود. نقش سرو که در طراحی سنتی ایرانی به شکلی پررنگ جا باز کرده یکی از نقوش پر طرفدار در پوش‌دوزی است. همچنین نقش شیر، آهو، ملائکه و اشعار محتشم کاشانی (شاعر مرثیه‌سرای قرن شانزدهم میلادی در ایران) از جمله تزئینات پرکاربرد در پوش‌دوزی است که هر کدام معنای نمادین خاصی دارد. اشعار محتشم را معمولا با طرح ترنج و به صورت تکرار در حاشیه پایین پوش می‌دوزند.
برای پوش‌های بزرگ در میانه محوطه یک عمود آهنی بلند برافراشته می‌کنند و یک طرف پوش را به آن می‌بندند. سپس چند گروه به صورت همزمان تکه‌های مختلف پوش را به میخ‌های محکمی که از قبل روی دیوار یا پشت‌بام کوبیده شده است، گره می‌زنند. پوش خصوصا در روزهای گرم سال از تابش آفتاب بر مردم عزادار جلوگیری می‌کند. به خاطر شیوه خاص بافت این پوشش و جنس آن، امکان جابجایی هوا در میان بافت پوش وجود دارد و هوای محوطه زیرین آن حتی در گرم‌ترین روزهای سال مطبوع باقی می‌ماند.

ثبت ملی هنر پوش‌دوزی
بر اساس آن چه کهنسالان یزدی بیان کرده‌اند پوش‌دوزی، حرفه‌ای با پیشینه‌ای مربوط به دوره قاجار (قرن نوزدهم) است. پیوند نزدیک این هنر با عزاداری‌های محرم یزد که یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های فرهنگی این شهر شمرده می‌شود، موجب شد پرونده این هنر در سال 2022 میلادی (1401 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت برسد.

Атауы			حصیربافی، خلق آثاری هنری و کاربردی از الیاف گیاهی
Ел			Иран
Қалалар
			Ұлты

به جرات می‌توان حصیربافی را یکی از قدیمی‌ترین هنرهای دستی آدمی به شمار آورد. حصیر بافته‌ای است که از در هم تنیدن، پیچاندن و گاهی گره‌زدن الیاف به دست می‌آید. این محصول در اکثر مناطق جهان که در آن نی، غلات، بامبو، نخل و گیاهانی مشابه این‌ها می‌روید، پیشینه‌ای طولانی دارد. بافته‌هایی که با چنین الیافی به دست می‌آید، به عنوان زیرانداز، پوشاک یا ظرف به کار می‌رود، حتی گاهی سرپناه‌هایی با استفاده از حصیر ایجاد می‌شود. در دهه‌های اخیر با گسترش ارتباطات، حصیربافی بازار گسترده‌تری پیدا کرده و تنوع آن بیشتر شده است. این موضوع سبب شده این پیشه، جنبه سنتی خود را از دست بدهد و به صنعتی تبدیل شود که ساخت محصول و فروش آن به منظور رسیدن به سود حداکثری، مهم‌ترین هدف است. با این حال در ایران هنوز حصیربافی در بسیاری نقاط به شکل کهن خود جریان دارد و محصولات آن جلوه‌ای از ذوق و هنر مردمان این سرزمین است.

حصیربافی در ایران
مراکز اصلی حصیربافی در ایران عمدتا در جنوب ایران هستند، ولی در شمال و مرکز ایران نیز می‌توان شهرها و روستاهایی را پیدا کرد که حصیربافی در آن‌ها صنعت دستی غالب است. تنوع اقلیمی در این مناطق سبب شده مواد اولیه تولید حصیر نیز تفاوت‌هایی با یکدیگر داشته باشند، از این رو می‌توان طیف وسیعی از محصولات و فنون حصیربافی را در گستره ایران مشاهده کرد.
استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان که اقلیمی گرمسیری دارند و امکان رشد گیاهان و درختانی همچون نی باتلاقی و نخل در آن‌ها فراهم است، مهم‌ترین مراکز حصیربافی جنوب ایران به شمار می‌روند. در جنوب ایران نوعی نی در باتلاق‌ها می‌روید که به آن «کرتک» می‌گویند. این نوع نی در حصیربافی جنوبی‌ها بسیار مورد استفاده است. در شمال ایران، استان‌های گیلان و مازندران مراکز اصلی حصیربافی هستند. گیاهان مردابی، کنف، ترکه درخت بید و ساقه برنج و گندم مهم‌ترین مواد خام حصیربافی در شمال ایران است. مردم شمال ایران با استفاده از سوف و لی یا گالی که از جمله انواع گیاهان مردابی شمرده می‌شوند، الیاف مورد استفاده برای حصیربافی را فراهم می‌آورند. نام شاخص‌ترین شهری که در نواحی مرکزی ایران با حصیربافی گره خورده، بافق است. در این شهر با وجود نخلستان‌هایی وسیع، مواد اولیه برای حصیربافی به وفور یافت می‌شود.

ابزار و شیوه اجرای حصیربافی
حصیربافی را با ابزارهایی ساده انجام می‌دهند؛ ابزارهایی که در دسترس همه قرار دارد. قیچی، چاقو، درفش (برای ایجاد سوراخ)، چسب، خط‌کش و وسیله‌ای برای ایجاد شعله و سوزاندن قسمت‌هایی از الیاف. در برخی نقاط دستگاهی برای بافت حصیر به کار گرفته می‌شود. در دستگاه حصیربافی بعد از چله‌کشی، الیاف حصیری را از میان چله‌ها عبور می‌دهند و شانه می‌زنند.

حصیربافی در ایران
ایران را یکی از نخستین مناطق جهان می‌دانند که حصیربافی در آن مورد استقبال قرار گرفت و به صورت یک هنر همگانی پذیرفته شد. امروزه در ایران رشته‌های مختلف صنایع دستی بر پایه حصیر شکل گرفته‌اند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
بوریابافی
بوریا را با نی‌هایی که در کنار مرداب می‌رویند و به «خیزران» موسومند، تولید می‌کنند. این بافته کاملا محصول هنر دست است. از بوریا به عنوان زیرانداز و پوشش سقف استفاده می‌کنند. همچنین این بافته برای ساخت کپر (خانه‌های حصیری) کاربرد دارد. استحکام بوریا سبب شده در ساخت وسایلی همچون میز، صندلی، آباژور، جاکفشی و کتابخانه نیز از آن بهره ببرند.
سِواس‌بافی
مرکز اصلی سواس‌بافی، استان هرمزگان است. سِواس در اصل نوعی پای‌پوش سنتی است که از برگ درخت خرما ساخته می‌‌شود.
کوب‌‌بافی
در زبان مازنی کوب به معنای فرش حصیری است، بدین ترتیب کوب‌بافی را باید بافتن فرش‌هایی از جنس حصیر تعریف کرد. الیاف سلولزی گیاهان خودرویی همچون گاله، واش و سازیر ماده اولیه کوب‌بافی است. از کوب به جز زیرانداز به عنوان سفره و پادری نیز استفاده می‌کنند. کوب‌بافی به وسیله دستگاه و مانند گلیم‌بافی انجام می‌شود.
سیس‌بافی
سیس یا گیس الیافی است که از دور تنه نخل حاصل می‌شود. این الیاف بسیار مقاوم است و در بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان برای بافت زیرانداز و پادری به کار گرفته می‌شود.
گالی‌بافی
گالی را از الیاف ساقه برنج تولید می‌کنند. سبد، کلاه، زنبیل و زیرانداز عمده محصولات این شاخه از حصیربافی است.
پَخَل‌بافی
پخل‌بافی با ساقه گندم یا برنج صورت می‌گیرد و محصول آن سبد، زیر قابلمه‌ای و گلدان است. گاهی در این محصول با نخ‌های پشمی دارای رنگ‌هایی شاد، نقوشی ساده و غالبا مثلثی ایجاد می‌کنند تا زیبایی محصولات افزایش یابد.

نشان‌های ملی حصیربافی در ایران
شهر آبپخش در شهرستان دشتستان استان بوشهر که به خاطر برخورداری از نخلستان‌های گسترده شهرت دارد، در سال 2020 میلادی (1399 خورشیدی) شهر ملی حصیر شد. همچنین شهر بافق در استان یزد و شهر خشت در شهرستان کازرون استان فارس در سال 2023 موفق شدند عنوان شهر ملی حصیر را به خود اختصاص دهند. بر اساس آمارها در شهر خشت حدود 500 بافنده حصیر به فعالیت مشغولند. در همین سال روستای فشتکه در شهرستان رشت (استان گیلان) نیز به عنوان روستای ملی حصیر معرفی شد.

Атауы			Доройи бофи, түрлі-түсті және көздің жауын алатын бояулы тоқыма
Ел			Иран
Қалалар
			Ұлты

«Дараи бафи» немесе «Икат» - дәстүрлі маталардың ең әдемі түрлерінің бірі. Бұл өнер жылы және тартымды түстердің әдемі үйлесімі бар талғампаз маталарды жасайды. Тоқыма тоқуда бояу кезінде түйіндер жасау арқылы олар тоқу алдында мотивтерді үлкен дәрежеде пішіндейді.

Доройи бофидің ерекшеліктері

Доройи бофи – мақта (кейде жүн) жіптері мен өрімдерінің бір-бірімен тоғысуы арқылы алынатын мата түрі. Кейде оның құны мен бағасын арттыру үшін жібек маталарынан тоқылады. Оны «Икат» тоқу деп те атайды. Бұл сөз матаны алдын ала дайындалған үлгіден байлау дегенді білдіреді. Бұл өнердің ерекшелігі жіптерді тоқу алдында бояуда көрінеді. Бұл желдеткіш түйіндеу әдісімен табылады. Бұл матада әртүрлі түстердің әртүрлі диапазондарын жасау себептерінің бірі бояудың осы ерекше әдісіне байланысты.

Бұл өнердің «тоқыма байлық» деп, бұйымының «тоқыма» (байлық пен қазына деген мағынаны білдіреді) аталуының себебі де оның жоғары құндылығында болғандықтан, ертеде бұл мата түрі сән-салтанат инвестициясы ретінде асыл орыстардың қанжығасына енген. Мүліктің бағасы жоғары болғандықтан, халықтың көпшілігінің оны сатып алуға қажетті қаржылай мүмкіндігі болмағандықтан, көбіне байлар мұндай маталарға тапсырыс берушілер болған. Бұрынғы кезде бұл мата төсек жапқыш немесе дастархан ретінде пайдаланылған және жалпы басқа маталарға қарағанда көзге көрінетін түрде пайдаланылған. Бүгінгі күні бұл мата орамалдар, рюкзактар, чадоршаб, бақче, манто және басқа да киім түрлерін дайындауда қолданылады.

Байлық жасаудың техникасы мен әдісі

Актив тоқу «актив тоқу» деп аталатын арнайы құрылғымен орындалады. Әрине, тоқуды бастамас бұрын бояу үшін бірнеше маңызды қадамдарды орындау керек. Бұрын талшықтарды бояу өсімдік және табиғи бояғыштармен жасалса, қазіргі кезде олардың орнын химиялық бояулар басып, жұмыстың жеңілдігін арттырды. Бояу процесінде мақта немесе жібек талшықтары 30-дан 40-қа дейін ұқыпты байламдарға орналастырылады және талшықтар байламының соңы мен басы таяқтардың арасында ұсталатындай етіп, ішіне тесіктері бар екі ағаш кесінділерінен өткізіледі. Бірдей түстерді қабылдайтын шоқтар бірнеше жіппен байланады, содан кейін оларда бояу операциясы орындалады. Ортаңғы түйіндер өте дәл емес, сондықтан бояу процесінде түстердің әртүрлі диапазондары алынады, бұл кейінірек жұмысқа әдемілік береді. Сонымен қатар, түстер толығымен құрғамай тұрып түйіндерді шешу әртүрлі түстері бар талшықтарды араластырып, көбірек түс спектрін жасайды.

Бояудан кейін матаны тоқу уақыты келді. Ол үшін алдымен шелектеу операциясын жасау керек. Актив серпімді күйге ие, сондықтан ондағы жүзеге асырылатын жоспарлардың нақты шекарасы жоқ. Меншікте жүзеге асырылатын конструкциялардың көпшілігі қарапайым, геометриялық және салыстырмалы түрде үлкен дизайнды қамтиды. Түрлі және әдемі түс үйлесімімен қатар, бұл мотивтерді пайдалану мүліктің көздің жауын алатын сұлулығының себептерінің бірі ретінде де айтылады.

Тоқыма әдісі бойынша қасиет үш түрлі тоқылады: «жұмбақ», «тоқыма» және «қос өру мен өру». Оның ішінде қос өрім тоқу әдісі қиынырақ және оның өнімі талғампаз және әдемі. Бұл ерекше әдісте тоқыма жіптері боялады және машинаға салынады, ал өру жіптері орауыштарға оралады. Бұл әдістің күрделілігі сонша, кейде бірнеше шаршы метр матаны тоқу үшін суретші бірнеше ай уақытын жұмсайды... Үш әдісте де жіптерді жиып, бір-біріне байлап, біртұтас өрнек жасауға болатындай етіп жақтауға созылады. Активтің дизайны мен рөлі неғұрлым нәзік болса, жіптерді байлау және байлау үшін соғұрлым дәлдік қажет. Әдетте тоқымашы бір байламға 10-15 жіп салады, бірақ өрнектердің талғампаздығын арттыру үшін әр байламға үш жіпке дейін қоюға болады.

Даройи бофидің ұлттық тізілімі

2010 жылы тоқыма өнері Иранның материалдық емес ұлттық мұралар тізіміне тіркелді. Йаздтан бөлек бұл өнер Кашанда да танымал. Гиланда және түрікмендерде де кездеседі.

Атауы			عنوان تابلوفرش و شهرت سردرود در تولید آن
Ел			Иран
Қалалар
			Knitting, sewing and textile
			Ұлты

فرش یک هنر ایرانی است که در جهان، چشم هنردوستان را به خود خیره کرده است. در طول تاریخ، فنون بافت و نقوش فرش ایرانی تحولات فراوانی به خود دیده، با این حال اصالت این هنر حفظ شده و به دوران ما رسیده است. ساخت تابلوفرش، یکی از نوآوری‌های صنعت فرش به شمار می‌آید که استفاده از طرح‌ها و رنگ‌های مختلف، آن را به محصولی تبدیل کرده که می‌تواند برای همه سلایق پیشنهادهایی داشته باشد.

تابلوفرش و ویژگی‌های آن
در تابلوفرش از تصاویر و طرح‌های مختلف، همچون مناظر طبیعی، حیوانات، گل‌ها یا اشخاص استفاده می‌شود. گاهی هنرمند بافنده، یک اثر نقاشی مشهور را موضوع بافته خود می‌کند. تابلوفرش در اندازه‌های مختلف بافته می‌شود، ولی 50 در 35، 70 در 50، 70 در 100، 80 در 120، 100 در 150 و 200 در 300 سانتی‌متر، عمده‌ترین اندازه‌های بافت این محصول هستند. به طور کلی تابلوفرش در اندازه‌ای بافته می‌شود که برای نصب روی دیوار مناسب باشد.
استفاده از طرح‌های متنوع و شیوه بافت تابلوفرش، موجب شده این بافته نسبت به فرش‌های معمول، ارزش و قیمت بیشتری داشته باشند. به طور معمول، تابلوفرش‌های دستبافت را از روی یک نقشه کاغذی می‌کشند. این نقشه به شکلی کادربندی شده است که هر خانه در صفحه نقشه، نمایانگر یک گره روی دار قالی باشد. در گذشته طرح‌های مورد استفاده در نقشه تابلوفرش‌ها، تنوع کمتری داشت و از اشکال هندسی خاصی تبعیت می‌کرد، ولی امروزه استفاده از نقشه‌های رایانه‌ای تنوع گسترده‌ای به تابلوفرش‌ها بخشیده است.

نشان ملی تابلوفرش سردرود
از آن جا که در شهر سردرود در استان آذربایجان شرقی، بافت و تولید تابلوفرش رواج گسترده‌ای دارد، در سال 2020 میلادی (1399 خورشیدی) تابلوفرش سردرود به عنوان میراث ناملموس ملی به ثبت رسید.
سردرود یکی از توابع شهرستان تبریز است و حدود 30 هزار نفر جمعیت دارد. اقتصاد سردرود به صورت سنتی بیشتر بر پایه کشاورزی استوار است، با این حال بر اساس اظهارات مسئولان، اقتصاد سردرود با تابلوفرش گره خورده، به شکلی که درآمد حدود 80 درصد مردم این شهر با تولید و فروش این محصول ارتباط دارد. شرایط طبیعی سردرود، از جمله منابع آبی مناسب و ارتفاع بیش از هزار متری از سطح دریا، به رونق هر چه بیشتر کشاورزی در این شهر کمک کرده است. گوجه سبز، انگور، زردآلو، گردو، سیب، هلو و گلابی، از جمله محصولات باغی سردرود است.
سردرود شهری کهن به شمار می‌رود و با توجه به وجود آثاری تاریخی همچون «نارین قلعه» که به عقیده کارشناسان به هزاره اول پیش از میلاد مربوط است، گواهی بر این قدمت طولانی محسوب می‌شود. هدف اصلی ساخت این قلعه که کاربردی امنیتی و حفاظتی داشته، حفاظت از شهر مهم تبریز بوده است، شهری که در آن زمان «تامارکیس» نامیده می‌شد. قلعه بر بالای یک تپه واقع شده تا بر اطراف خود احاطه داشته باشد. ابعاد این بنا حدود 500 در 700 متر است. امروزه در بخش مرکزی قلعه قلوه‌سنگ‌هایی پراکنده شده که احتمالا در گذشته در ساخت تاسیسات قلعه استفاده شده است. این تاسیسات به دلیل فرسایش یا حوادث طبیعی، از بین رفته است.
هنر بافت تابلوفرش در سردرود حدود 100 سال قدمت دارد. استفاده از بافت فشرده و رج‌های پرشمار، در کنار استفاده از طیف‌های مختلف رنگی، امکان پیاده کردن تصاویر مختلف، حتی آثار حاوی خوش‌نویسی را نیز به بافندگان سردرودی داده است. بدین ترتیب تابلوفرش در سال‌های اخیر به یکی از سوغاتی‌های پرطرفدار در میان گردشگران خارجی تبدیل شده است. در سردرود بافندگان به صورت سنتی در منازل خود، با استفاده از دارهای مخصوصی که متناسب با محصول، ابعادی کوچک‌تر از دارهای قالی معمولی دارند، به بافتن تابلوفرش مشغولند.

Атауы			کاشی و فنون و مهارت‌های تولید آن
Ел			Иран

کاشی یکی از مهم‌ترین اجزای اجرای طرح‌های مختلف در معماری ایرانی است. کاشی به دلیل استحکام و دوامش، نقش خود در معماری اسلامی را در طول قرن‌ها حفظ کرد و امروز نیز در ساختمان‌سازی‌های مدرن، کاربردهای فراوان دارد.
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد در ایران، حداقل از حدود 1250 سال پیش از میلاد، تولید آجرهای لعابدار، کاشی‌های تزئینی و مینا آغاز شده است. در آن دوران فناوری لازم برای پخت خاک رس در کوره و ایجاد لعاب روی آن کشف و در نقاط مختلف ایران گسترده شد. پس از ورود اسلام به ایران، کاشی‌کاری برای تزئین فضای داخلی و بیرویی مساجد، اماکن مقدس و منازل مورد توجه قرار گرفت و به یکی از ویژگی‌های برجسته معماری ایرانی تبدیل شد. در طول این دوران، نقاشی و طراحی کاشی نیز گسترش فراوان یافت، به طوری که امروز، مجموعه‌ای از فنون و هنرهای مرتبط با این حوزه در دسترس است و هنرمندان زیادی به آن اشتغال دارند. با وجود آن که پیشرفت فناوری امکان تولید گسترده‌تر کاشی‌ها را فراهم آورده، هنوز هم تولید سنتی این محصول که در آن قریحه و تجربه هنرمند نقشی مهم ایفا می‌کند، پا بر جاست.

تولید و طراحی کاشی
این رشته هنری، به ساخت و تهیه کاشی یا ظروف به رنگ‌های مختلف اطلاق می‌شود. از آن جا که در بیشتر بناهای ایرانی، مجموعه‌ای از کاشی‌ها در کنار یکدیگر بیانگر یک طرح یا نقاشی هستند، پیاده‌سازی آن روی تک‌تک کاشی‌ها و چیدن آن روی سطح کار، هنر و مهارت‌هایی خاص می‌طلبد، مهارت‌هایی که در طول زمان تکامل یافته و گسترش پیدا کرده است. البته فنون تولید و طراحی کاشی، گونه‌های مختلفی دارد که در برخی از آن‌ها، یک تک‌کاشی حاصل کار هنرمند است و نقش‌هایی زیبا و چشم‌نواز روی آن به اجرا در می‌آید.

کاشی زرین‌فام
با افزودن سنگ چخماق به گل سفید و قلع به لعاب کاشی، رنگ‌های طلایی یا سبز در آن به وجود می‌آید. این محصول را «کاشی زرین‌فام» می‌نامند. کاشی زرین‌فام بیشتر در استان‌های اصفهان، خراسان و مرکزی تولید می‌شود و به دلیل رنگ طلایی و جلایی که دارد، در چشم مخاطب شبیه صفحات طلا به نظر می‌رسد.
کاشی مینایی
کاشی مینایی یک تک‌کاشی است که نقوش هندسی، گل و گیاه، اسلیمی و ختایی روی آن نقش می‌بندد. این نوع کاشی به دلیل لعاب نازک، به «مینایی» شهرت یافته است. تولید کاشی مینایی کاری بسیار دقیق و ظریف است و برای طراحی و تولید آن، هنرمند باید به حداکثر زبردستی و استادی در شناخت نقوش و مواد دست یافته باشد.
کاشی هفت‌رنگ
کاشی‌های هفت‌رنگ معمولا طرح‌هایی متنوع و رنگارنگ دارند. برای پیاده کردن این طرح‌ها، ابتدا آن‌ها را روی کاغذ پیاده می‌کنند. سپس کاغذ طرح‌دار را روی خشتِ کاشی می‌گذارند و با سوزن، طرح‌ها را بر کاشیِ خام نقش می‌زنند. در مرحله بعد گرد زغال را بر کاشی می‌پاشند تا این نقش‌ها، نمایان‌تر شود. بدین ترتیب هنرمند می‌تواند نقش‌های ایجادشده را باز شناسد و به رنگ‌آمیزی آن بپردازد. کاشی هفت‌رنگ پس از این مرحله، داخل کوره می‌رود و پس از پخت، آماده استفاده می‌شود.
کاشی مشبک
یکی دیگر از صنایع دستی مبتنی بر ساخت و طراحی کاشی، کاشی مشبک است که در آن از کاشی‌های لعابدار هفت‌رنگ استفاده می‌شود. در این روش کاشی را با تیشه‌ای مخصوص به شکل شبکه‌شبکه در می‌آورند تا نور بتواند از آن عبور کند. این نوع کاشی‌ها، در تزئینات معماری کاربرد زیادی دارد.
کاشی معلقی
گاهی کاشی در تلفیق با برخی عناصر دیگر تزئینی، به ویژه آجرنما نقش‌هایی به وجود می‌آورد. تلفیق کاشی با آجرنما، «کاشی معلقی» یا «کاشی بنایی» را شکل می‌دهد. کاشی معلقی بیشتر در نماهای بیرونی ساختمان کاربرد دارد.
کاشی معرق
شیوه تولید کاشی معرق شبیه کاشی هفت‌رنگ است. بدین شکل که در آن، نقش ترسیم‌شده روی کاغذ را بر سطح خشت لعابدار کاشی می‌چسبانند و سپس با تیشه‌هایی در ابعاد مختلف، قطعه کاشی را تراش می‌دهند. در نهایت قطعات مختلف کاشی‌های تراش‌خورده سوهان‌کاری می‌شوند تا به راحتی در کنار یکدیگر چفت شوند. برای آن که کاشی‌ها به خوبی در کنار هم قرار بگیرند و امکان نصب آن روی بنا فراهم شود، کاشی‌های چفت‌شده را طوری روی زمین می‌چینند که قسمت لعابدار، در زیر باشد. بعد از آن دوغاب گچ را روی آن می‌ریزند و منتظر می‌مانند تا دوغاب، سفت شود.

Атауы			Мотаби, берік тоқыма техникасы
Ел			Иран
Қалалар
			Ұлты

Мал шаруашылығы адамдарға азық-түлікпен қатар жүн, тері және басқа да кейбір шикізаттар алуға және оларды күнделікті өмірде пайдалануға мүмкіндік берді. Осы аралықта осы шикізаттың төңірегінде өнеркәсіп орындары қалыптасып, өсті, олардың көпшілігі өз өнімдерін өндіру үшін қарапайым машиналар мен қол еңбегін пайдаланды. Қарапайым станоктар мен қол еңбегін пайдаланып, ешкі мен түйенің жүнін иіру үшін пайдаланатын «Мутаби» кәсіпшілігі осы саланың бірі.

Мутаби дегеніміз не?

Мутаби процесі – ешкі жүнін иірілген жіпке, торға және арқанға айналдыру үшін қол дөңгелегі қолданатын иіру түрі. Мутаби әдісімен жасалған бұйымдар өте берік және көшпелілердің шатырларын тігу, мал бағу, ауылшаруашылық құралдарын бекіту, түйе әбзелдерін байлау және төртбұрышты орамал жасау сияқты нәрселерге қолданылады. Ешкі жүнінен көшпелілердің шатырын тоқудың себебі, ыстық ауа райында ешкі жүнінің өрімі ашылып, ауа айналып, шатырдың іші суытады. Сонымен қатар, жаңбырдан кейін ешкі жүні жабысқақ болып, шатырға судың енуіне жол бермейді. Көшпелілердің ешкі жүнімен шатыр тоқу дәстүрі әлі де жалғасуда, бірақ мутабиден бас тартқаннан кейін көшпелі әйелдер бұл жұмыс үшін «Ашти-Риси» деп аталатын әдіске жүгінді, дегенмен мутаби әлі күнге дейін өте күшті және тиімді бұйымдары бар әдіс болып саналады.

Мутабидегі жұмыс әдісі

Мутаби суретшілері өз жұмыстарында қолмен айналдыратын шпиндельдерге қарағанда күрделі құрылғыны пайдаланады. Сонымен қатар, мутабиде ешкі жүні қолданылады, ал қолмен иіретін шпиндельдер мақтаны жіпке айналдырады.

Шикізатты дайындау үшін ешкілердің қара және боялған жүндері бөлінеді. Бұл шашты тірі ешкіден немесе иленген теріден бөлуге болады. Мотаб суретшілері тірі ешкілердің жүнінің сапасын жоғарырақ деп санайды. Бірінші кезеңде шашты «зига төсек» деп аталатын платформада жақсылап ұрып, артық бөлігін кетіру және шашыраған шашты шешу үшін. Келесі кезеңде шашты арнайы садақпен тарайды, содан кейін фитильге айналдырып, иіреді. Түйе жүні, әсіресе өркеші ұзынырақ жүні Мотабта да қолданылады. Motab өнімдерінің ең маңызды ерекшелігі - олардың беріктігі. Бұл күш тіпті электр машиналарымен тоқылған бұйымдарда да байқалмайды, сондықтан қолдан тоқылған Мотабтың бірегей құндылығы бар.

Мотаби қай жерде танымал?

Заманауи иіру машиналары пайда болғанға дейін ауыл тұрғындары бос уақытында немесе бір-бірімен араласқанда жергілікті өнімдер мен өндірістерді пайдаланып, қол шпиндельдерін қолданып, иіру және тоқымашылықпен айналысатын. Сонымен қатар, әртүрлі аймақтарда қарабайыр станоктар арқылы иіру және тоқу жұмыстары жүргізілетін шеберханалар болды. Қазіргі уақытта бұл кәсіп өте шектеулі және оның ізі Хамедан, Йезд және Лорестан провинцияларындағы бірнеше аймақтардан басқа жерде байқалмайды. Осы арада Йезд провинциясының Мейбод қаласындағы Бефройе ауылындағы тоқыма өнері ұзақ тарихына байланысты қызығушылық тудырады. Бұрын Мейбодтағы әр ауылдың халқы белгілі бір кәсіппен айналысқан, оның ішінде Бефройеде тоқымашылық басым болған.

Осы уақытқа дейін тоқыма өнері ұлттық реестрде бірнеше рет Иранның бірнеше қалаларының атауында тіркелген. 2022 жылы өткен «Мотаби өнері мен шеберлігінің» Лурестан облысының атына тіркелуі де осы жағдайлардың бірі. Сондай-ақ 2012 жылы (1391 жыл) Хамедандық Мотаби өнері Иранның материалдық емес мұралар тізіміне тіркелді. Бафройе ауылының Мотабиі де 2014 жылы (1393 жылы) ұлттық материалдық емес мұралар тізіміне тіркелген.

Атауы			Минакари, Ираннан келген ең жақсы кәдесыйлардың бірі болып табылатын бұйымдармен жасалған өнер
Ел			Иран
Қалалар

Минакари, «минагари» немесе «минасози» деп те аталады, металдар мен қыш бұйымдарды безендіру және бояу өнері. Мыс, алтын, күміс тек эмальмен қосылса тотықпайтын металдар болғандықтан, олар бұл өнердің шикізаты болып саналады. Парсы тілінде «мина» көгілдір аспан дегенді білдіреді және эмаль туындыларында көк түс басым болғандықтан, бұл өнерге қатысты «минкари» термині қолданылып, эмаль туындысының денесінен көрермен шексіз аспанның бір бөлігін көреді деген ойды білдіреді. Табақтар, вазалар, тостағандар, фото жиектемелер, есіктер мен терезелер, храмдар, сәндік жәшіктер, айналар, белдіктер мен зергерлік бұйымдар эмальданатын заттардың қатарына жатады.

Минакаридің тарихы

Сарапшылар минакари өнерінің тарихы бес мың жыл бұрын пайда болды. Кейбіреулер Иранды бұл өнердің отаны деп есептейді. Археологиялық қазбаларда Кипрде біздің дәуірімізге дейінгі 13 ғасырға жататын және эмаль үлгілері болып саналатын алты алтын сақина сияқты туындылар табылды. Осылайша, егер бұл пікір рас болса, минакари біртіндеп Ираннан Еуропаға және басқа елдерге тарады. Иранда табылған ең көне эмаль туындысы - жұп сырғалар, олар біздің дәуірімізге дейінгі 7-8 ғасырларға жатады. Бұл сырғалар металдағы шыны глазурьдің мысалы болып табылады. Ахеменидтер дәуірінің (б.з.б. 550-330 жж.) бірнеше туындыларының табылуы сол кезеңдегі бұл өнердің маңыздылығын көрсетеді. Лос-Анджелес өнер музейіндегі бензаци ыдысы мен Лондондағы Виктория мен Альберт музейіндегі алтын білезік осы туындылардың қатарына жатады. Ахеменидтерден кейін эмаль жасау жалғасты. Осылайша, археологиялық қазбаларда Иран эмальының көптеген туындылары табылып, әлемнің әртүрлі музейлерінде сақтаулы. Селжүктер кезеңі (б.з. 11 ғ.) Ирандағы минакари өнерінің дамуындағы маңызды кезеңдердің бірі болып саналады. Бұл кезеңде эмальмен қапталған ыдыстар кеңінен қолданылып, жақын жерлерге де экспортталды. Эмальда металл өңдеу әдістерін қолдану Тимуридтер дәуірінде (б.з. 14-15 ғғ.) болған және бұл өнердің маңызды дамуын әкелген оқиға болды. Эмальдеу Сефевидтер дәуірінде (б.з. 16-18 ғғ.) шарықтау шегіне жетті. Сефевидтер дәуірінде Исфахан минакари жасаушылардың негізгі орталығы болды. Осы кезеңнен кейін минакари өнері құлдырады, бірақ бүгінде шеберханадағы оқытудың кеңеюімен бұл өнер өзінің өміршеңдігін қалпына келтіріп, Иранның төл және танымал өнерлерінің бірі ретінде өзін танытты.

Минакари жасау әдістері

Эмаль – шыны глазурь мен металл оксидтерін араластырып, пеште пісіргенде шыны тәрізді қатайту арқылы алынатын мөлдір, шыны тәрізді глазурь. Жалпы, эмальдеу екі жолмен жүзеге асырылады: «үй жасау» және «сурет салу»: «Сым эмальдау» деп те аталатын үй жасаудағы эмальда жіңішке сымдар арқылы өрнек жасалады және жұмыстың бетіне жабыстырылады және оған шыны эмаль салынады. Содан кейін контейнер сымдар жұмыс бетіне жақсы балқытылатын етіп пешке орналастырылады. Содан кейін контейнер ұнтақ түріндегі эмаль түстерімен толтырылады. Қыздыру кезеңінен және (қажет болса) қышқылмен өңдеуден кейін эмальдану қажетті пішінге келтіріледі. Эмальданудың бұл түрі қазір аз қолданылады. Қазіргі кезде кең тараған эмаль кескіндемесінде өрнектерді шебер шеберлер алдын ала жасайды, ал эмаль суретшісі бұл өрнектерді глазурь мен жылу арқылы бояуға жауапты. Бұл әдісте жылтырату және жылыту әдетте үш немесе төрт кезеңде жүзеге асырылады.

Минакари түрлері

Жұмыстың пішіні мен бетіне және одан алынатын өнімге қарай эмаль бірнеше түрге бөлінеді: Кірістірілген эмаль. Эмальдың бұл түрінде эмаль бұйымдарына асыл тастар салынған, сондықтан эмальдан жасалған бұйымдар өте құнды. Торлы эмаль Эмальдың бұл түрінде жұмыстың беті торға айналады. Шамдар, вазалар және ұқсас ыдыстар торлы эмальдан жасалған ең маңызды бұйымдар болып табылады. Соби эмаль Эмальдың бұл түрін Мандай немесе Соби діни азшылықтары шығарады, сондықтан оны осы азшылықтың атымен атайды. Бұрын саби эмаль ыдыстардың әртүрлі түрлеріне қолданылған болса, бүгінде ол зергерлік бұйымдармен шектеледі. Мыстан жасалған кәдімгі эмальдардың бетінен айырмашылығы, саби эмаль күміс пен 24 карат алтынға қолданылады. Саби эмаль көбінесе Иранның оңтүстігінде өндірілетіндіктен, ондағы мотивтер де сол аймақтың табиғаты мен әдет-ғұрпынан алынған. Осылайша, пальмалар, балам, Ахваз көпірі және түйелер эмальдың бұл түріндегі жиі кездесетін мотивтердің бірі болып табылады. Саби эмаль дәстүрлі түрде қара түсте қолданылады, дегенмен соңғы жылдары оны қолдануда басқа түстер де қолданылды.

Ұлттық және халықаралық эмаль марапаттары

Бүгінде Исфахан Иран минакариінің негізгі орталығы болып саналады. Бұл қала 2023 жылы ЮНЕСКО-ның осы өнері үшін халықаралық сыйлығын алды. Сондай-ақ Ахваз қаласы 2019 жылы Минакари ұлттық қаласы ретінде таныстырылды.

Атауы			پاپیه ماشه، هنری با جنبه‌های مدرن و سنتی
Ел			Иран
Қалалар

			Ұлты

«پاپیه ماشه» یک لغت فرانسوی به معنای «کاغذ جویده‌شده» است. این لغت به یک رشته از صنایع دستی اشاره دارد.

پاپیه ماشه چیست؟
تکه‌های کاغذ یا خمیر کاغذ مواد اصلی کارِ هنرمندان پاپیه ماشه است. این مواد گاهی با پارچه و مواد چسبنده، محکم می‌شوند و اشکال مختلف و ظروفی را به وجود می‌آورند. برای تهیه محصولات پاپیه ماشه، کاغذ را پس از خمیر کردن با سریش مخلوط می‌کنند و تحت فشار قرار می‌دهند تا شکل اولیه محصول به دست آید.
امروزه هنرمندان با استفاده از کاغذ روزنامه یا کاغذ باطله، مواد اولیه کار خود را فراهم می‌کنند. آنان در ابتدا خرده‌کاغذها را به مخلوطی از آب و چسب چوب آغشته و آن را روی قالبی که با سیم مفتول یا مقوایی ضخیم درست شده سوار می‌کنند. پس از این کار به چند روز زمان نیاز است تا خمیر روی سطحِ کار خشک شود و اثر شکل خود را به خوبی حفظ کند. برخی آثار پاپیه ماشه را رنگ‌آمیزی می‌کنند. برای این کار باید دو یا سه لایه رنگ سفید روی کاغذ پیاده شود و پس از آن رنگ‌های اصلی متناسب با طرح نهایی مورد استفاده قرار گیرد.

تاریخچه پاپیه ماشه
به اذعان کارشناسان، پاپیه ماشه علی‌رغم نام فرانسوی‌اش، در آسیا زاده شده و قدمتی طولانی دارد. بر این اساس پاپیه ماشه مقارن با ساخت کاغذ در چین به وجود آمده و به تدریج به کشورهای دیگر راه یافته‌ است. گفته می‌شود سرآغاز گسترش این فن، جنگ‌های ایران و چین در قرن هشتم میلادی بوده است. پاپیه ماشه در قرن دهم میلادی به مراکش و از آن جا به اسپانیا، فرانسه و دیگر کشورهای این قاره گسترش یافته است. البته برخی معتقدند ونیزی‌ها پاپیه ماشه را از طریق مبادلات تجاری با شرق آموخته بودند و آن را به هند و ایران منتقل کردند. اما قدر مسلم آن است که در قرن 15 میلادی، در اروپا با استفاده از فن پاپیه ماشه، مجسمه‌های کوچکی درست می‌شد که بیشتر وجهه مذهبی داشت.
در حال حاضر در بیشتر کشورهای جهان از پاپیه ماشه برای ساخت مجسمه‌های کاغذی استفاده می‌کنند. گستردگی محصولات پاپیه ماشه به حدی است که آن را برای خلق تزئینات منزل و میز و مبلمان نیز مورد استفاده قرار می‌دهند. حتی در طول جنگ جهانی دوم مخازنی بر اساس پاپیه ماشه برای نگهداری سوخت طراحی شده بود. این مخازن روی هواپیما نصب می‌شد و به دلیل وزن کمش، به هواپیما اجازه می‌داد مسافت طولانی‌تری پرواز کند و قدرت تحرک بیشتری داشته باشد.

پاپیه ماشه در ایران
در قرن شانزدهم میلادی هنرمندان ایرانی نیز به این هنر گرایش پیدا کردند و اصفهان و قزوین پایگاه‌های اصلی تولید محصولات آن شد. قزوین در دوره شاه تهماسب صفوی (1514 تا 1576 میلادی) به مرکزی برای تولید محصولات مبتنی بر پاپیه ماشه، خصوصا قلمدان تبدیل شد و جایگاه خود را تا اواخر دوره قاجاریه (اوایل قرن بیستم) حفظ کرد، ولی از آن به بعد، این هنر در بین هنرمندان این شهر به تدریج رو به افول نهاد.
برخی مورخان معتقدند ورود پاپیه ماشه به ایران به پیش از عصر صفوی باز می‌گردد. به عقیده آنان برای نخستین بار در شهر هرات، پاپیه ماشه به عنوان یک فن پذیرفته شد و در ایران عصر تیموری (1370 تا 1506 میلادی) گسترش پیدا کرد. گفته می‌شود فردی به نام «میر سید علی همدانی» در قرن چهاردهم میلادی بانیان ورود این هنر به ایران بوده است. وی عارف و شاعری ایرانی بود که سفرهای زیادی برای تبلیغ اسلام به سرزمین‌های مختلف انجام داد. احتمالا در یکی از همین سفرها او با فن پاپیه ماشه آشنا شده و موجبات گرایش هنرمندان ایرانی به آن را فراهم آورده است. در دوره تیموری خوش‌نویسی به عنوان یک هنر درباری مورد توجه بود و پاپیه ماشه بهترین فن برای ساخت قلمدان به عنوان محل قرارگیری قلم خوش‌نویسی به شمار می‌رفت.
در ایران به جز استفاده‌های معمول، این هنر برای ساخت قلمدان، قاب قرآن و جلد کتاب نیز کاربرد دارد. همچنین در آثاری که به «لاکی» یا «نقاشی گل و مرغ» معروف است، پاپیه ماشه نقش محوری دارد. تلفیق هنرهای ایرانی نظیر تذهیب، تشعیر، مینیاتور و فنونی همچون صحافی و ترکیب رنگ، آثار پاپیه ماشه ایرانی را در طول تاریخ بسیار تنوع بخشیده است.

ثبت ملی پاپیه ماشه
در ایران پاپیه ماشه دو بار به عنوان میراث ناملموس استان‌های قزوین (1391 خورشیدی/ 2012 میلادی) و اصفهان (1389 خورشیدی/ 2010 میلادی) به ثبت رسیده است.

Атауы			احرامی‌بافی، هنری گره‌خورده با باورها و مناسک دینی
Ел			Иран
Қалалар
			Knitting, sewing and textile
			Ұлты

بیشتر بافته‌های نساجی سنتی، با دستگاه‌هایی تولید می‌شود که شکلی مشابه و شیوه‌ای نزدیک به هم دارند. با این حال در طرح، کاربرد و نوع بافته‌ها تفاوت‌های زیادی به چشم می‌خورد. این تفاوت‌ها به گونه‌ای است که می‌توان تولیدات را از یکدیگر منفک کرد و آن‌ها را محصولاتی متفاوت دانست. «احرامی» یکی از همین تولیدات است که با وجود شباهت دستگاه بافت آن به دستگاه گلیم‌بافی، از جهات مختلف تفاوت‌هایی با آن دارد، به طوری که «احرامی‌بافی» امروزه به عنوان یکی از رشته‌های مستقل صنایع دستی سنتی ایرانی به شمار می‌رود.

احرامی چیست؟
احرامی که «حرمی» (در یزد) و «ارحام» (در ایلام) نیز نامیده می‌شود، پارچه‌ای است که تار و پود آن معمولا از جنس پنبه است. دلیلی که این پارچه را به این نام می‌شناسند، استفاده از بافته‌های آن به عنوان لباس حج در گذشته‌های دور بوده است. البته به دلیل آن که محصولات احرامی‌بافی بیش از هر چیز به عنوان سجاده مورد استفاده قرار می‌گیرد، این رشته به «سجاده‌بافی» نیز مشهور است. به هر شکل، گره خوردن این هنر با مناسک و باورهای دینی، موجب شده مردم احترام خاصی برای آن قائل باشند.
با وجود آن که در شیوه‌های سنتی بافت این پارچه استاندارد فراگیری وجود ندارد، معمولا طول پارچه بین 100 تا 120 سانتی‌متر و عرض آن در حدود 70 تا 90 سانتی‌متر است، هر چند گاهی پارچه‌هایی به طول سه متر نیز تولید می‌شود. در پارچه‌های دارای عرض 70 سانتی‌متر، معمولا 22 چله و در پارچه‌های دارای عرض 90 سانتی‌متر، 28 چله به کار می‌رود. یک هنرمند احرامی‌باف که به شیوه سنتی به بافت پارچه مشغول است، می‌تواند به صورت روزانه چهار قطعه پارچه احرامی را تولید کند، به عبارت دیگر میزان تولید هنرمندان این رشته را می‌توان حدود سه متر مربع عنوان کرد.
احرامی را معمولا با دو رنگ سیاه و سفید و به صورت دو رنگ می‌بافند، ولی رنگ‌های سبز، سفید و قرمز نیز در آن به کار می‌رود. در دهه‌های اخیر، استفاده از رنگ‌های شفاف روشن و گاهی تند نیز در احرامی‌بافی طرفدارانی پیدا کرده است. احرامی نه تنها در دستگاه بافت، بلکه در شکل و ظاهر نیز به گلیم شباهت فراوان دارد. این بافته با وجود عمر دراز، چندان دستخوش تغییر نشده و شیوه‌ها و طرح‌های کهن خود را حفظ کرده است. احرامی را معمولا به عنوان سجاده، روانداز، پارچه بسته‌بندی و روتختی مورد استفاده قرار می‌دهند.

شیوه بافت احرامی‌بافی
برای استقرار دستگاه‌ احرامی‌بافی، گودالی در زمین می‌کنند تا بخشی از دستگاه که شامل پدال‌های آن است، در آن قرار گیرد. هنرمند احرامی‌باف با این پدال‌ها جای تار و پود را عوض می‌کند و امکان می‌یابد تا با عبور دادن ماکویی که یک ماسوره در خود دارد، بافت پارچه را پیش ببرد. با هر بار عبور ماسوره، هنرمند بخشی از دستگاه را که «شانه» نامیده می‌شود به روی پارچه می‌کوبد و یک رج را کامل می‌کند. این کار تا زمانی که بافت ادامه داشته باشد به تناوب تکرار می‌شود و صدایی ریتمیک به وجود می‌آورد.

مراکز اصلی احرامی‌بافی
در استان خوزستان، شهرستان‌های شوشتر، دزفول، بهبهان، سوسنگرد و مسجد سلیمان مراکز اصلی احرامی‌بافی به شمار می‌آیند. از میان شهرهای مختلف، شوشتر در سال 2022 میلادی به عنوان شهر ملی احرامی‌بافی معرفی شد. استان‌های یزد و ایلام نیز مراکز اصلی بافت این نوع پارچه به شمار می‌روند. احرامی‌های یزد معمولا با طرح‌های چلیپایی (صلیبی) بافته می‌شود و نقوشی ریز در آن قابل تشخیص است. بافته‌های تولیدی در خوزستان نسبت به یزد تنوع رنگی بیشتری دارند، در حالی که یزدی‌ها معمولا از نخ‌های سیاه و سفید برای بافت استفاده می‌کنند و طرح‌های مورد استفاده آن‌ها، ساده و لوزی‌مانند است. این طرح‌ها در دیگر صنایع دستی، همچون سفالگری، زیلوبافی، جاجیم‌بافی و حتی قالی‌بافی نیز کاربرد دارد.
دستگاه‌های هنرمندان یزدی، نسبت به دستگاه‌های رایج در دیگر مناطق ایران متفاوت است و به آنان امکان می‌دهد احرامی را به صورت دو رو ببافند. گونه‌ای دیگر از احرامی‌بافی در استان لرستان (شهر بروجرد) رواج داشت که محصولات آن به عنوان بقچه نیز مورد استفاده بود.
هنر احرامی‌بافی در سال 2008 میلادی (1387 خورشیدی) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. برای حمایت از این هنرصنعت، در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای راه‌اندازی کارگاه‌های تولیدی و آموزش شیوه بافت به علاقمندان صورت گرفته، با این حال گسترش صنایع جدید، احرامی‌بافی را با چالش‌های زیادی روبرو کرده است.

Атауы			قفل‌سازی سنتی ایران، ساده و پررمز و راز
Ел			Иран
Қалалар

			Ұлты

در طول حیات بشری، نگهداری از اشیای ارزشمند و قیمتی، انسان را به چاره‌اندیشی و خلاقیت وا داشته است. حاصل این چاره‌اندیشی‌ها، به وجود آمدن تدابیری حفاظتی بوده که دسترسی به اشیای ارزشمند را محدود می‌کرد. بدین‌ترتیب باید پیشینه صنعت قفل‌سازی را بسیار دراز دانست و آن را به اندازه هوش و حیات اجتماعی بشر دیرینه شمرد.

تاریخچه قفل‌سازی در ایران
به عقیده برخی کارشناسان نخستین قفلی که انسان‌ها آن را ساخته‌اند، گره‌هایی بوده که باز کردنش از عهده هر کس ساخته نبوده است. به تدریج برای ساخت قفل‌های بهتر، از چوب بهره گرفته شده است. در هزاره دوم پیش از میلاد در جنوب غرب آسیا، قفل‌های چوبی ساخته شده است. قدمت استفاده از قفل در ایران نیز به حدود 1800 قبل از میلاد نسبت داده می‌شود. در کاوش‌های باستان‌شناسی تپه سیلک کاشان، دست‌بندی سنگی کشف شده که چهار قطعه مجزا دارد و یک بست آن‌ها را به هم متصل کرده است. در چغازنبیل شوش نیز یک قفل به دست آمده که به 1300 پیش از میلاد مربوط است. روی درِ سنگی مقبره اردشیر سوم که در موزه تخت جمشید نگهداری می‌شود، سوراخی به قطر شش سانتی‌متر دیده می‌شود که احتمالا محلی برای داخل کردن کلید و جابجا کردن دسته کلون بوده است.
در ایران برای قفل کردن درهای بزرگ از وسیله‌ای به نام کلون استفاده می‌شد، ولی وسایل کوچک‌تر همچون صندوق‌ها و صندوقچه‌ها قفل‌های ثابتی داشتند که با فلز ساخته می‌شدند. قدیمی‌ترین قفل ثابتی که در ایران کشف شده، به دوره ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) تعلق دارد. یک کلید برنزی نیز در کاوش‌های باستان‌شناسی ایران کشف شده که در قرن اول تا سوم میلادی ساخته شده است. شباهت این کلید با کلیدهای یونانی و رومی نشان می‌دهد تکوین فن قفل‌سازی در ایران و اروپا به صورت همزمان رخ داده است.
چند قرن پس از ورود اسلام به ایران، قفل‌های تصویری رواج پیدا کرد که در آن‌ها اغلب از تصویر حیوانات استفاده می‌شد. این قفل‌ها در دوره سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی) افزایش چشم‌گیری پیدا کرد. در قرن‌های بعدی برخی تحولات باعث شد قفل‌سازی سنتی رنگ و بویی متفاوت به خود بگیرد: اول روی کار آمدن صفویه که موجب رونق هنر شد و به تبع خود، قفل‌سازی را نیز گسترش داد، دوم ورود سیاحان اروپایی به ایران و آشنایی هنرمندان و صنعتگران با فنون و هنرهای اروپایی و سوم استفاده از فولاد که امکان پیاده‌سازی طرح‌های بیشتری را فراهم می‌کرد.

ویژگی‌ها و انواع قفل‌های سنتی
صنعت‌گران قفل‌ساز باید برای تامین حداکثر امنیت ممکن، همواره شیوه‌ها و فنون جدیدی را به کار می‌بستند. همین موضوع سبب شد در طول تاریخ ساخت قفل به یک صنعت رو به رشد و پیچیده تبدیل شود و صنعتگران معدودی بتوانند تمام رموز کار را فرا بگیرند. برای مثال برخی قفل‌های ساخته‌شده به روش سنتی تنها با کلیدی که قفل‌ساز طراحی کرده است باز می‌شوند و بدون آن کلید، قفل کارآیی ندارد.
به طوری کلی قفل‌های سنتی را که در ایران ساخته می‌شود، می‌توان در دو دسته کلی «قفل‌های در» و «قفل آهنی» تقسیم کرد. البته قفل‌های آهنی را از فلزات دیگری همچون برنج، برنز و مس نیز درست می‌کنند، ولی بیشترین فلز مورد استفاده برای ساخت آن‌ها فولاد است. قفل‌های آهنی تنوع و پیچیدگی بیشتری نسبت به قفل‌های در دارند. این قفل‌ها به صورت رمزی یا کلیدی ساخته می‌شوند. همچنین ممکن است در ساخت آن‌ها از اشکال حیواناتی همچون شیر، گاو، اسب، آهو، گراز و بز کوهی یا موجودات اساطیری استفاده شود.
هنوز هم در ساختن قفل‌های سنتی، از وسایل دستی و ساده همچون گیره، سوهان، چکس و مته استفاده می‌شود. نکته جالب توجه در ساخت قفل‌های سنتی در ایران، استفاده از ضایعات و دورریز کارگاه‌های آهنگری است. در ساخت قفل‌های سنتی ایرانی ابتدا ورق و مفتول آهنی در اندازه‌های مورد نظر برش می‌خورد تا ساختمان محفظه و اجزای داخلی قفل با آن‌ها ساخته شود. پس از خم‌ کردن ورقه و درزگیری آن، قطعات داخلی سوهان‌کاری می‌شود و متناسب با نوع قفل در محفظه قرار می‌گیرد.

قفل‌سازی سنتی در کدام شهرهای ایران رواج دارد؟
در دوره معاصر قفل‌های صنعتی رواج پیدا کرده‌اند، با این حال در ایران هنوز هم ساخت قفل سنتی بیشتر به عنوان یک اثر هنری و تزئینی، در شهرهای مختلف جریان دارد. این قفل‌ها به خاطر نوآوری‌های به کار رفته در ساخت آن، علاقمندان خاصی دارند و هنوز کارآیی خود برای حفاظت از اشیای ارزشمند را حفظ کرده‌اند.
در حال حاضر فن سنتی ساخت قفل‌های سنتی در شهرهایی نظیر ابرکوه (استان یزد)، قزوین، همدان، بروجرد (لرستان)، طالقان (استان البرز)، ساوجبلاغ (استان البرز) و نجف‌آباد (استان اصفهان) در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. البته در بسیاری از استان‌ها و شهرهای ایران، از جمله چهارمحال و بختیاری استادکارانی به ساخت و تعمیر قفل‌های سنتی اشتغال دارند. از میان استادکاران این صنعت، نام «حسن کوکبی» که در قزوین به شیوه سنتی به ساخت قفل مشغول است، در سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) به عنوان میراث زنده بشری در فهرست میراث ناملموس ایران آمده است.

Атауы			کوفته‌گری، هنری برای زیبایی بخشیدن به فلز بی‌جان
Ел			Иран
Қалалар

کوفته‌گری از جمله روش‌های تزئین وسایل فلزی است که متناسب با جنس فلز کوبیده‌شده ممکن است به نام‌های مختلف خوانده شود. در این فن هنرمند کاری می‌کند که فلز کوفته‌شده به شکل جزئی از فلز زمینه در آید.

تاریخچه کوفته‌گری
بر اساس نظر کارشناسان، آن چه امروز با عنوان کوفته‌گری می‌شناسیم، شکل تکوین‌یافته هنری است که از دوره هخامنشیان (هزاره اول پیش از میلاد) به وجود آمده است. در آن دوره برای تهیه مهر و تزئین جنگ‌افزارهایی نظیر شمشیر، سپر یا زره از این فن استفاده می‌کردند. در قرن‌های بعد، کوفته‌گری به حیات خود ادامه داد ولی در دوره سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی)، تحول و گستردگی بیشتری پیدا کرد. پس از استقرار صفویه (قرن شانزدهم میلادی) و به رسمیت شناخته شدن تشیع در ایران، کوفته‌گری برای تزئین علامت‌های عزاداری مورد استفاده قرار گرفت. در این دوره برای تزئین علامت از پیکره‌های حیوانات نیز استفاده شد تا بیش از گذشته به کوفته‌گری توجه شود. بعدها در حکومت قاجار (قرن نوزدهم میلادی) نیز با گسترش علامت‌سازی، کوفته‌گری جایگاه خود را حفظ کرد. این هنر امروزه نیز در مجسمه‌سازی، تزئین وسایل فلزی و ساخت علامت‌های عزاداری کاربرد دارد.

ویژگی‌های کوفته‌گری و فنون مورد استفاده در آن
هنرمندان کوفته‌گری برای پیاده کردن طرح‌های خود روی سطحِ کار، ابتدا آن را روی کاغذ رسم می‌کنند. پس از انتقال طرح روی فولاد، برش‌کاری آغاز می‌شود. در مرحله بعد ورق فولادی به کوره منتقل می‌شود تا به خوبی حرارت داده شود و به رنگ سرخ درآید. پس از سرخ شدن فولاد آن را روی سندان چکش‌کاری می‌کنند تا شکل مورد نظر هنرمند به دست آید. در نهایت قسمت‌های مختلف با یکدیگر جوش می‌خورند تا شکلِ کاملی حاصل شود. فن کوفته‌گری پس از ایجاد حجمِ مورد نظر آغاز می‌شود و در آن مفتول‌هایی از جنس طلا، نقره، برنج یا مس را بر سطحِ کار می‌کوبند تا آرایه‌هایی بر آن ایجاد شود. پیش از کوبیدن مفتول‌ها، سطحِ کار را با چکش‌های نوک‌تیز مخصوص خراش می‌دهند تا جای مفتول‌ها باز شود. گاهی هنرمند کوفته‌گر به سطح کار ضرباتی وارد می‌کند تا شکلْ عمق بیشتری پیدا کند.
ممکن است حجمی که کوفته‌گری روی آن اجرا می‌شود حجیم و بزرگ باشد (مانند یک مجسمه) یا بسیار ظریف و کوچک (مانند تسبیح یا دسته چاقو). یشم‌کوبی مرحله دیگری است که در صورت لزوم در کوفته‌گری انجام می‌شود. در این مرحله یشم را روی مفتول‌های می‌کشند تا درون شیارها فرو روند و تثبیت پیدا کنند. گاهی به جای یشم از سنگ عقیق نیز استفاده می‌شود. در نهایت سطح کار را پرداخت می‌کنند تا جلوه آن زیباتر و کثیفی‌هایی که از مراحل پیشین باقی مانده، زدوده شود. در پرداخت سطح کار، از آب، اسید و مواد شوینده بهره می‌برند. در این مرحله از شعله آتش نیز استفاده می‌کنند، زیرا حرارت علاوه بر استحکام بخشیدن به لایه رویی، آن را براق‌تر می‌کند.
متناسب با فلز به کار رفته در کوفته‌گری، ممکن است ان را «طلاکوبی»، «نقره‌کوبی» یا «برنج‌کوبی» نیز بنامند. البته این موارد با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند، برای مثال کوبیدن نقره یا طلا به دلیل نازکی و نرمی مفتول‌های آن باید با دقت و ظرافتی بیشتر صورت گیرد. همین موضوع سبب شده چکش‌های مورد استفاده در آن متفاوت باشد.
در حال حاضر تهران، اصفهان و مشهد کانون‌های اصلی نقره‌کوبی در ایران به شمار می‌روند. این فن امروزه به جز مجسمه‌سازی، برای تزئین علم‌های محرم و برخی ظروف به کار گرفته می‌شود. پیوند خوردن کوفته‌گری با عزاداری‌های محرم که یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین مناسک مذهبی ایرانیان به شمار می‌رود، یکی از مهم‌ترین عواملی است که این فن را در طول تاریخ سرزنده و پویا نگه داشته است.
طرح‌هایی که در این فن برای تزئین سطوح مورد استفاده قرار می‌گیرد، شامل اسلیمی و ترنج است. استفاده از همین طرح‌ها بیانگر حفظ اصالت هنر کوفته‌گری در ایران است. تفاوت رنگ زمینه با فلز کوبیده‌شده یکی از عناصر زیبایی کوفته‌گری است، به شکلی که معمولا سطحِ کار به رنگ تیره و فلز کوبیده شده به رنگ روشن‌تر است.

Атауы			گلیم، بافته‌ای با تنوعی به گستردگی فرهنگ و جغرافیای ایران
Ел			Иран

شاید یکی از دلایلی که موجب شد بافته‌های داری در ایران محبوبیت پیدا کنند، وجود مواد اولیه فراوان بود. اشتغال ایرانیان به کشاورزی و دامداری، پشم و پنبه را به عنوان اصلی‌ترین مواد مورد نیاز برای تولید محصولاتی همچون گلیم، جاجیم و قالی را فراهم می‌آورد. در طول قرن‌ها، قریحه ایرانی سبب شد این بافته‌ها طرح‌هایی مختلف به خود بگیرند و امروز به یکی از عناصر خاص فرهنگ ایرانی تبدیل شوند. در این میان تنوع گلیم‌های بافتِ ایران، متناسب با جغرافیا و خرده‌فرهنگ‌های موجود در آن، بسیار زیاد است، به طوری که گاهی برخی فنون بافت گلیم عنوانی مجزا به خود گرفته‌اند و به صورت مستقل به عنوان یک رشته صنایع دستی شناخته می‌شوند.

گلیم چیست؟
گلیم بافته‌ای است که با دست و روی دار بافته می‌شود. دارهای افقی برای بافت گلیم کمتر از دارهای عمودی به کار می‌روند، با این حال دارهای افقی قابل حمل هستند و برای عشایر که زندگی کوچ‌نشینی دارند، مناسب‌ترند. تار و پود این پارچه از پشم، پنبه و در مواردی ابریشم است و از آن عمدتا به عنوان فرش استفاده می‌شود. ممکن است جاجیم از نظر شکل و طرح با جاجیم یا زیلو شباهت داشته باشد، با این حال این بافته‌ها از نظر شیوه بافت با یکدیگر تفاوت دارند، به طوری که در بافت گلیم به هیچ وجه از ماسوره بهره گرفته نمی‌شود.
در گلیم سنتی رنگ‌ها را با استفاده از چای، پوست گردو و مواد طبیعی دیگر به دست می‌آوردند. این بافته در گذشته علاوه بر استفاده به عنوان زیرانداز، به عنوان رواندازی برای حیوانات باربر نیز کاربرد داشت، با این وجود در حال حاضر بیشتر به عنوان یک پوشش مدرن برای کف خانه‌ ایرانیان به کار می‌رود.
گلیم در هر منطقه متناسب با نیاز بافندگان تولید می‌شود. بدین ترتیب اندازه‌ای استاندارد برای آن وجود ندارد، هر چند امروزه آن را بیشتر در اندازه‌های رایج برای فرش می‌بافند. گلیم‌بافی امروزه در کارخانه‌ها و به وسیله دستگاه‌های صنعتی نیز انجام می‌گیرد، ولی گلیم‌بافی سنتی حیات خود را ادامه داده و محصولات آن بسیار مورد توجه است.

انواع گلیم
گلیم متناسب با منطقه جغرافیایی و فرهنگی که کار بافت در آن صورت می‌گیرد، هویتی مستقل پیدا می‌کند. این هویت علاوه بر طرح‌ها، در جنس و حتی اندازه گلیم نیز قابل مشاهده است. بر این اساس می‌توان گلیم‌های مختلفی همچون گلیم شاهسون، لری، سیستان، هرسین، بلوچ، خمسه، سنه، قشقایی، افشار، زرند، ترکمنی و عنبران را نام برد. در دسته‌بندی دیگر گلیم‌بافی را می‌توان بر اساس تکنیک بافت و طرح و کاربرد، به گونه‌هایی متفاوت تقسیم کرد:
گلیم سوزنی
گلیم‌بافی به روش سوزنی، یکی از تکنیک‌های اصلی در تولید این محصول به روش سنتی است. این شکل بافت در استان‌های مختلف ایران رواج دارد و در آن از سوزن برای پیچیدن پود دورِ تارها استفاده می‌شود. معمولا تار و پود این بافته‌ها از پشم است و محصولات آن بافتی ظریف دارند. گلیم سوزنی در سال 2023 در فهرست میراث ملی ایران به نام استان کهگیلویه و بویراحمد ثبت شده است.
دوره‌چین‌بافی (وارونه‌بافی)
این نوع گلیم در میان ایل قشقایی فارس بافته می‌شود. وارونه‌بافی با دارهای گلیم معمول صورت می‌گیرد، ولی به جای آن که پودها از رو گِرد دو عدد از تارها پیچیده شوند، بافنده آن را از زیر دورِ جفت‌تار می‌پیچد. در این نوع گلیم، بافنده یک آینه در زیرِ کار می‌بافد تا بتواند از انعکاس تصویر، حاصل کار خود را مشاهده کند.
رِندبافی (سراندازبافی)
رندبافی با تکنیک بافت سوزنی انجام می‌شود و محصول آن، یک روست. در این نوع گلیم که در بین ایل قشقایی و بختیاری رایج است، معمولا از نقوش حیوانی یا تصویر گیاهان استفاده می‌شود و ابعاد آن به اندازه قالیچه یا رومیزی است. رندبافی به نام تنگ‌چوگان شهر کازرون در سال 2023 در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد.
گلیم دو رو
در این تکنیک، هر دو روی کار مورد استفاده قرار می‌گیرد، به شکلی که بافنده در دو مرحله، پودها را از زیر و روی تار عبور می‌دهد.
سفره کردی
این بافته که به شیوه گلیم‌بافی تهیه می‌شود، نوعی زیرسفره‌ای است که در هنگام پخت نان به شیوه سنتی، چانه‌های خمیر را روی آن می‌چینند. همین کاربرد موجب شده سفره کردی معمولا کوچک باشد و در اندازه‌های 100 در 100 سانتی‌متر بافته شود. بیشتر سفره کردی‌ها از تارهای پنبه‌ای و پودهای پشمی تهیه می‌شوند. طرح‌های مورد استفاده در این بافته چندان پیچیده نیست، وسط آن به صورت ساده و حاشیه‌هایش با طرح‌های رنگی بافته می‌شود.
شیریکی پیچ
این گلیم یک‌رو را بیشتر در مناطق روستایی سیرجان تولید می‌کنند. دلیل نامیده شدن این نوع گلیم به «شیریکی پیچ» پیچیدن نخی رنگی به دور تار (چله) است. در گویش محلی این بافته «گلیم‌پیچ» نیز گفته می‌شود. نقوش به کار رفته در این نوع گلیم، پیچیده‌تر از گلیم‌های معمولی و نزدیک به نقوش قالی است. این هنر در سال 2016 میلادی (1394 خورشیدی) به نام شهرستان سیرجان استان کرمان در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسید.
گمچه‌بافی
عشایر قشقایی استان کهگیلویه و بویراحمد، اصلی‌ترین تولیدکنندگان گمچه هستند. گمچه ترکیبی از فنون بافت قالی و گلیم را در بر می‌گیرد. میانه گمچه با فن بافت گلیم و گل‌های قالیچه‌ای برجسته و گوشه‌های آن با فن قالی‌بافی بافته می‌شود. معمولا تار این بافته از پنبه و پود آن از نخ‌های پشمی است.
گلیم نقش‌برجسته
این گلیم همچون گمچه، ترکیبی از فن بافت قالی و گلیم است. به شکلی که زمینه کار به شکل گلیم ساده و طرح‌ها با گره قالی بافته می‌شود. استفاده از گره قالی برای پیاده کردن طرح‌ها، موجب می‌شود گل‌ها برجسته‌تر باشند. ایلام به عنوان اصلی‌ترین منطقه تولید این نوع گلیم، در سال 2018 میلادی (1397 خورشیدی) به عنوان شهر ملی گلیم نقش‌برجسته معرفی شد.
لِی‌بافی
نوع دیگری از گلیم که در میان بختیاری‌ها رایج است «لِی» نامیده می‌شود. این گلیم از نظر کاربرد با دیگر گلیم‌ها متفاوت است و از آن برای پوشاندن اثاثیه و رختخواب داخل سیاه‌چادر که روی دیوار کوتاه پشت آن (چُل) قرار دارد استفاده می‌شود. این نوع گلیم یک رو بافته می‌شود و در هر رج آن رنگ‌های مختلف به کار می‌رود.
مسندبافی
در مناطق نمین و عنبران استان اردبیل، نوعی گلیم بافته می‌شود که ابعاد آن معمولا 170 در 110 سانتی‌متر است. مسند اغلب به عنوان جانماز به کار می‌رود و نقوش هندسی این بافته معمولا طوری تنظیم می‌شود که به شکل محراب درآید. در قدیم مسند را در هنگام ورود مهمان، برای نشستن او در بهترین قسمت اتاق می‌گستراندند.
ورنی‌بافی
طرح و نقشه‌ای که در ورنی‌بافی به کار گرفته می‌شود، معمولا از طبیعت الهام گرفته شده و ساختاری انتزاعی دارد. ورنی را با تکنیک سوزنی می‌بافند و تار و پود آن از پشم یا ابریشم است. ورنی‌بافی بیشتر در شمال‌غرب ایران و در میان مردم آذری‌زبان رواج دارد. اصلاندوز در استان اردبیل در سال 2021 میلادی (1400 خورشیدی) به عنوان شهر ملی ورنی ثبت شد. همچنین هنر ورنی‌بافی به عنوان دست‌بافته‌های عشایر منطقه ارسباران در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دولایی‌بافی (اویی‌بافی)
این بافته، شکلی نواری دارد و عرض آن بین چهار تا هفت سانتی‌متر است. در ساختار «اویی» از رنگ‌های متضاد تیره و روشن بهره می‌برند. گاهی در حاشیه این بافته رنگ‌های زرد و قرمز نیز دیده می‌شود. این نوار برای بستن بار روی حیوانات در زمان کوچ و محکم‌ کردن سیاه‌چادرهای عشایر کاربرد دارد.
شیشه‌درمه‌بافی
شیشه‌درمه که در میان عشایر استان فارس بافته می‌شود، به گلیم شباهت دارد و روی دستگاه ساده زمینی بافته می‌شود. این بافته مانند «اویی» به شکل یک نوار است، با این تفاوت که عرض آن ممکن است به یک متر هم برسد. از چنین بافته‌ای محصولاتی همچون خورجین تولید می‌کنند. شیشه‌درمه همچنین به عنوان زیرانداز یا رختخواب‌پیچ نیز کاربرد دارد.

Мешхед қаласының қолөнер бұйымдары

Фирузе-куби өнері

Патех-дузи - дәстүрлі ирандық кесте өнері

Аба-бафи қолөнері

Зарбафт – парсы маталарының бірі

Герех чини

Ежелгі парсы кілем тоқу шеберлігі

نسخه‌پردازی، فن کهن زیباسازی کتاب در ایران

نسخه‌پردازی چگونه انجام می‌شد؟

در نسخه‌پردازی از چه موادی استفاده می‌شد؟

کاربرد نسخه‌پردازی چه بود؟

گسترش نسخه‌پردازی در ایران

کتاب‌سازی در دوره‌های مختلف چه تقاوت‌هایی به خود دیده‌ است؟

تاثیر اروپا بر نسخه‌پردازی ایرانی

Кашан кілем тоқу шеберлігінің таңғажайып сұлулығы

Шыныдан жасалған ою, шыныдай нәзік және иран кілеміндей әдемі!

Хатамкари, өнер, талант, сұлулық қосындысы

صنایع دستی ایران، نمایشگر ذوق و هنر و تمدن ایرانی

تاریخچه صنایع دستی ایران

دسته‌بندی صنایع دستی ایران

Иран өнерінің әлемдік туындыларына және оның даңқына шолу

ترمه‌بافی، هنری کهن با طرح و نقشی شاهانه

تاریخچه ترمه

ویژگی‌های ترمه

انواع ترمه

شیوه بافت ترمه

کاربردهای ترمه

Шербафи, Иранның шөл дала халқының тоқыма өнері

Күрдістан Калашы, берік және толығымен табиғи аяқ киім

Күрдістанның қолөнер бұйымдары